Deyişlerde Aidiyet Meselesi: Şah İsmail Hatâyî ve Anadolu Hatâyîleri

Giriş

Erdebilli Şah İsmail Hatâyî adı, Türk tasavvuf edebiyatının ve âşık tarzı şiir geleneğinin tarihinde hükümdar bir şairi olduğu kadar zaman içinde genişleyerek farklı coğrafyalarda dillenen şiirlerin aidiyeti konusunu da ifade eder. Esasen Şah İsmail’in XVI. yüzyılın başında geçen fırtınalı hayatı, siyaseti, dâileri aracılığı ile yürüttüğü propaganda faaliyetleri, savaş ve edebiyat arasında geçen tarihî şahsiyeti ile elbette ki ciddi ilmi araştırmalara konu olmuştur. Fakat hal böyleyken Anadolu Türkiye’sinde Hatâyî ve Şah Hatâyî mahlası ile söylenen yüzlerce şiiri de aynı bütünün içinde değerlendirme, şiiri merkeze alarak edebiyat ve siyaset tarihinin pek çok noktasını gözden kaçırma tehlikesi taşır. Çünkü sözlü kültürde ozanların ve zâkirlerin dillerinde yaşayan ve arada bir de cönklere giren şiirler, her ozanda, her mecliste ve her cönk satırında yeniden kurulur. Bu sebeple Anadolu’daki edebiyat ve irfan atlasında Hatâyî külliyatına bakarken Şah İsmail’i de, adı etrafında oluşmuş şiir geleneğini de birbirine karıştırmadan değerlendirmek elzemdir.

Bu ayrımın yapılması özellikle Türkçe açısından önemlidir. Şah İsmail’in kendi şiirleri ile Anadolu’da Hatâyî adı ile söylenen deyişler, Oğuz Türkçesinin farklı sahalarında ortaya çıkmanın verdiği dikkat çekici dil ve üslup farklarını göstermektedir. Anadolu’daki Hatâyî deyişlerinin son derece duru, gümrah bir aşk çağlayanı gibi akan, tabii ve yerleşik Türkiye Türkçesiyle söylenmiş olması bu şiirlerin aidiyeti üzerinde düşünmeyi gerektirir.

Buradaki maksat, Şah İsmail’in Hatâyî kimliği ile söylediklerini tartışmak değildir. Onun şiir mirası ile Anadolu Hatâyîleri arasındaki sınırların metin, dil ve sözlü aktarım bakımından dikkatle belirlenmesinin gerekliliğine mim koyup Hû çekmektir. 

Bir Gerçeğin Peşinde: Mahlastan Öte

Erdebilli Şah İsmail’in şiir mirasında kullandığı Hatâyî ya da Hatâî mahlası, üzerinde dikkat gerektiren tarihi bir ağırlığa sahiptir. Şah’ın, Anadolu’da sosyal ve ekonomik gailelerle artan huzursuzlukların getirdiği kasvetin ağırlığı ile çile dolduran Alevî-Bektâşî Türkmenler üzerindeki manevî itibarının yüksekliğinden olsa gerek, şiirleri, dilden dile aktarılmış ve tabiidir ki her seferinde yeni bir çehreye bürünmüştür.

İşbu hengâmede Hatâyî mahlası da zaman içinde yaygınlık kazanmış, geniş bir şiir ve irfan geleneğine dönüşmüştür. Nitekim Hatâyî adı çevresinde Can Hatâyî, Sultan Hatâyî, Derviş Hatâyî, Derdimend Hatâyî, Dost Hatâyî, Kul Hatâyî, Miskin Hatâyî, Pir Hatâyî ve Şah Hatâyî gibi farklı mahlaslar kullanılmıştır.  Bu da Anadolu’da Hatâyî mahlasının Alevî-Bektâşî tarikat çevrelerinde benimsenip kullanıldığını göstermektedir. Buna bağlı olarak şiirlerin tapşırma dörtlüklerinde Hatâyî yahut Şah Hatâyî mahlasının zikredilmesi doğrudan şiirin esas Şah İsmail’e ait olduğunu göstermeye kâfi gelmez.

Şu var ki bu noktada dikkat edilmesi gereken husus şiirin dilidir. Malum Şah İsmail, Tebriz merkezli Türkmen-Safevî çevresinde yetişmiş ve şiirlerini Doğu Oğuz sahasının Türkçesi ile söylemiştir. Anadolu’da Hatâyî adına bağlanan birçok deyiş ise son derece sade, akıcı ve yerleşik Anadolu Türkçesiyle söylenmiştir. Her ne kadar bu dil çevreleri birbirine yakın olsalar da Oğuz Türkçesinin farklı coğrafyalardaki kolları olarak tebarüz etmiştir. Fakat yakınlık aynı tarihî ve edebî çevreye aidiyet anlamına gelmemektedir.

Şah İsmail, divanında hem aruz hem hece vezniyle şiir söylemiştir. Dolayısıyla bir şiirin Şah İsmail’e aidiyeti meselesi aruz-hece ayrımı üzerinden çözümü imkânsızlaştırır. Bununla birlikte, Anadolu’da Hatâyî mahlası ile söylenen hece ölçülü şiirler de Şah İsmail’e mal edilemez tabii ki. Asıl dikkat gerektiren konu şiirin dili, tarzı, kelime yapısı, üslup özellikleri, kafiye düzeni, cöngün nüsha tarihi ve farklılıkların değerlendirilmesinde noktalıdır.  

Bu fark daha çok sözlü gelenekte yaşayan deyişlerde kendini göstermektedir. Anadolu’daki Hatâyî şiirlerinde kelimeler son derece tabii bir halk dili ile tebellür eder. Söyleyiş kısa, açık ve doğrudandır. Tasavvufî derinlik, ilim dilinin kavramları ile değil, mektep medrese görmese de irfan meclislerinde edep-erkân tâlim eden halkın gündelik hayatına revnak veren Türkçesiyle sarmalanmıştır. Aynı kelimenin söz sanatı ile farklı konularda kullanılması şiire güçlü bir ahenk kazandırmıştır. Bu yapı, Anadolu’nun sözlü deyiş geleneğinin belirgin özelliğidir.

Şiir, sözün mûsıkîsidir. Anadolu’da yaşayan deyiş geleneğinin etkileyici örnekleri sözün ahenkle şahlanmasından ibarettir. Nitekim:

“Gönül ne gezersin seyran yerinde

Âlemde her şeyin var olmayınca

Olura olmaza dost deyip gezme

Bir ahdine bütün yar olmayınca

Varıp bir kötüye sen olma nöker

Çerhine değer de dolunu döker

Ne Huda’dan korkar ne hicap eder

Bir kişide namus ar olmayınca

Yürü sofi yürü yolundan azma

Elin gaybetine kuyular kazma

Varup her dükkânda metaın çözme

Yanında mürşidin var olmayınca

Şah Hatâyî’m edem bu sırrı beyan

Kâmil midir cahil sözüne uyan

Bir baştan ağlamak ömüre ziyan

İki baştan muhip yar olmayınca”

diye çağlayan Hatâyî ihtarnamesinde, mânâ yolcusunun agâh olduğu kelimeler gayet sade bir söyleyişle kullanılır. İfadeler, tasavvufî düşünceyi doğrudan halkın konuşma diline rapteder.

Bir başka Hatâyî şiiri de aynı ufka dahildir:  

“Bu yolun yolcusu olayım dersen

Elde iki karpuz tutmalı değil

Derviş olup şalvar giyeyim dersen

Gâhi giyüb gâhi atmalı değil

Şah Hatâyî İmam Câfer muhbiri

Hakk’ın yârânıdır Veysel Karânî

Hakk’ın haznesinden gelen güheri

Müşteri olmayana satmalı değil”

şeklindeki bu Hatâyî şiirinde de dervişlik yolunun kavramları Anadolu Türkmen’inin anlayacağı ve seveceği şekilde anlatılır.  

Şu deyiş de emsali gibi sade fakat mânâ yüküdür:

Vardım kırklar yaylasına

Gel beri ey cân dediler

Yüz sürdüm ayaklarına

Gir işte meydân dediler

Yerli yerinde durdular

Yerlerinden yer verdiler

Ortaya sofra serdiler

Lokmamıza ban dediler

Erenler kalbi ganidir

Yuduğu kalbi arıtır

Gelişin kanden beridir

Gel şöyle ihvân dediler

Gördüğünü gözün ile

Beyân etme sözün ile

Ondan sonra bizim ile

Ol sen de mihmân dediler

Şâh Hatâyî nedir hâlin

Duâ edip kaldır elin

Kesegör gıybetden dilin

Cümlemiz yeksân dediler             

Hiç şüphesiz bu şiirler, Anadolu Alevî-Bektaşî tasavvuf dünyasının söz varlığının sırlandığı maarif sandığındadır. Bu şiirlerin Şah Hatâyî adına kayıtlanması XVI. yüzyıl başındaki Şah İsmail tarafından söylendiğini göstermez.

Konu, meşhur ve tarihî ağırlığı bulunan bir mahlasın Anadolu’daki sözlü şiir geleneği içinde yeniden benimsenmesi ve yeni anlam katmanları kazanmasıdır. Çünkü şiir, şifahî kültürde yani sözlü gelenekte yaşadıkça değişir. Bir ozanın ya da Hak’tan bâdeli bir âşığın söylediği yahut başka bir saz şairinin dilinde yeniden biçimlenebilir; kelimeler değişebilir, söyleyiş alabildiğine sadeleşebilir, unutulan bazı mısralar ya da kıtalar tamamlanabilir. Daha sonra şiir bir cönk veya şiir mecmuasında kayıt altına alınıp nisyanın elinden azat edildiğinde, yazıya geçiren meraklının dili de karışabilir. Böylece aynı şiirin farklı zamanlarda ve farklı bölgelerde değişen söyleniş biçimleri bir çeşitleme olarak ortaya çıkar. Bu itibarla bugün elimizde bulunan bir şiir metninin ilk söylendiği haliyle doğrudan özdeşlik kurmak çoğu zaman mümkün olmaz.

İşte tam bu noktada Hatâyî mahlaslarının çeşitliliği daha da anlamlı hâle gelir. Can Hatâyî, Derviş Hatâyî, Derdimend Hatâyî, Kul Hatâyî, Miskin Hatâyî, Pir Hatâyî, Sultan Hatâyî mahlasları, Hatâyî adının Anadolu Türkiyesinde çok sayıda şairin ihtiram adı olduğunu gösterir.

Şah Hatâyî ibaresi de bu çerçevede ayrıca incelenmelidir. Şah kelimesi, güçlü bir tarihî çağrışım taşır. Ancak şiirin gerçekten Şah İsmail’e ait olduğunu belirlemek için yalnızca mahlasa değil; şiirin dili, nüshası, tarihi, üslubu ve farklı aktarım biçimlerine de bakmak gerekir. Şüphesiz Şah Hatâyî terkibinde Erdebilli Şah İsmail Hatâyî’ye yönelik güçlü bir atıf bulunmaktadır. Bununla birlikte şah kelimesinin manevi rehber ve ulu mertebe anlamı göz önüne alındığında, deyişleri söyleyenler, Alevî-Bektâşî erkânında zaten tarikat/yol büyüğü olmaları dolayısıyla pekâlâ şah diye nitelenebilirler. Bu noktada Şah Kalender ve Şah Celâl ifadeleri bir örnek gösterilebileceği gibi aynı şekilde Sünnî tasavvuf geleneğinde de tarikat ulularına şah diye hitabın meşhurluğu akla gelmelidir. Şah kelimesinin tasavvufî kültür geleneğinde yalnızca siyasî hükümdarlık anlamıyla sınırlı olmayışı, Şah Hatâyî terkibinin her durumda doğrudan Şah İsmail’e işaret ettiği sonucunu doğurmaz. Bu sebeple Şah Hatâyî ibaresi, tarihî çağrışımı göz ardı edilmeden, şiirin metni ve kültür unsurlarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Ayrıca Hatâyî kelimesi; hatalı, hatadan halî olmayan, günahı olan, kusurlu ve yanılan kimse anlamına geldiği gibi; gelenekli Türk süsleme sanatlarında bir motif adı ve kumaş türüdür. Böylesi anlam zenginliği bu mahlasa yönelmeyi, Şah İsmail akla gelsin gelmesin pekâlâ temin edebilir. 

Bununla birlikte buradaki asıl mesele, Erdebilli Şah İsmail’i, Hatâyî geleneği dışında tutmak değildir. Tam tersine, Şah İsmail’i geleneğin tarihî merkezine yerleştirirken, onunla, mahlası etrafında oluşan Anadolu Hatâyîlerini birbirinden ayırabilmektir. Buna bağlı olarak Şah İsmail Hatâyî Divanı ve Anadolu’daki Hatâyî mahlaslı şiirlerin karşılaştırılmasının önemli detayları göstereceği kesindir. Anadolu Hatâyîlerinin şiirlerinde, Şah İsmail’in tarihî kişiliğine bağlanabilen unsurlar görüleceği gibi onun şiirlerinden ve Erdebil Tekkesi’nin tasavvufî çevresinden beslenen bir irfan damarı da fark edilecektir. Bunların dışında söyleyeni kesin biçimde belirlenemeyen şiirler de pek tabii ki bulunabilir. Dolayısıyla Hatâyî tapşırması ve arı duru bir Anadolu Türkçesiyle söylenmiş bir deyişe, Şah İsmail’in şiiridir hükmünün alelacele verilmesine ilim destur vermese gerektir.  

Şah İsmail Hatâyî Divanı ile Anadolu Hatâyîlerinin tespit edilebilen şiirlerini karşılaştırma sayesinde deyişlerin ayırt edilmesi temin edilecektir. Bu işte sağlam yol; dil, kelime seçimi, vezin, kafiye, tasavvufî kavramlar, üslup, yazılı kaynakların tarihi ve metin farklılıklarını beraber değerlendirmektir. Bu karşılaştırma, Anadolu’da Hatâyî adına yaşayan deyişlerin önemli bir kısmının doğrudan Erdebilli Şah İsmail’e ait olmadığını, bunların Anadolu’da gelişen Hatâyî geleneği içinde şekillendiğini göstermeye imkân verecektir.

Bu bakımdan Şah Hatâyî adı üzerinde dururken bir mahlastan öte tarihî bir şahsiyet etrafında sonradan oluşmuş şiir geleneğinin varlığı aşikârdır. Erdebilli Şah İsmail’in sesi ile Anadolu irfanın ulu ozanlarının sesinin aynı geleneğin teknesinde birbirine karışmış olması, üslûp/neşve farklılığının göz ardı edilmesini gerektirmez. Aidiyet konusuna dair şüphe hükmün yolunu açar. Hatâyî şiirlerinin taşıdığı izler, yolu şiirlerin gerçek tarihine çıkarır. Hatâyî mahlası hangi Türkmen elinde yaşadı/yaşatıldı? Hangi şiirler zaman içinde Şah Hatâyî’nin adı ile irtibatlandırıldı? İşte tüm bu sorular ve sorunlar açıklığa kavuşacaksa takip edilecekler bu izler olacaktır.  

Sonuç

Şah İsmail Hatâyî ile Anadolu Hatâyîlerini birlikte düşünmek, farklı tarihî bağlamları birbirinden koparmak yahut bütün şiirleri tek bir şairin adı altında toplamak anlamına gelmez. Esas mesele, ortak bir geleneğin farklı zamanlarda ve coğrafyalarda kazandığı tarzı birbirinden ayırt edebilmektir. Haddizatında Şah İsmail, Hatâyî adının tarihî ve güçlü merkezidir. Bununla birlikte bu mahlas, Anadolu’da zamanla tarihî şahsiyetini aşan bir şiir ve irfan geleneği içerisinde yeniden üretilmiş; ozanların, tâliplerin ve sözlü kültür taşıyıcılarının hâfızasında zengin anlam katmanları kazanmıştır.

Anadolu’da Hatâyî adı ile yaşayan deyişler bu bakımdan yalnızca bir mahlas meselesi olarak görülemez. Can Hatâyî, Derviş Hatâyî, Derdimend Hatâyî, Kul Hatâyî, Miskin Hatâyî, Pir Hatâyî ve Sultan Hatâyî gibi farklı adların varlığı, Hatâyî adının Anadolu’da genişleyen güçlü ve canlı bir şiir geleneği içerisinde kullanıldığını göstermektedir. Bu durum, Hatâyî veya Şah Hatâyî mahlasını taşıyan her şiirin doğrudan Erdebilli Şah İsmail’e nispet edilmesini ihtiyatla karşılamayı gerektirir. Aynı şekilde Anadolu’da yaşayan bu şiirleri Şah İsmail’in tarihî ve edebî mirasından bütünüyle bağımsız görmek de isabetli değildir.

 Anadolu’da Hatâyî adı ile yaşayan şiirler, rafine bir dil ve mehabetli şiir dünyasına sahiptir. Nâzenin yolunu ifade eden kelimelerle kurulan bu irfan dünyası, tasavvufî düşünceyi ağır ve kapalı bir dil yerine sade Anadolu Türkçesiyle ifade eder. Sözün mûsıkîsi güçlü söyleyişlerle dile gelir. Böylelikle Türkmenlerin dili şiirin bizzat kurucu unsuru olarak tezahür etmektedir. 

Bu durum, Anadolu Türkiyesinin ve Oğuz Türkçesinin tarihî derinliği bakımından fevkalâde hayatî önemi haizdir. Anadolu’da Türkçe, siyasî hâkimiyetin dili olduğu kadar erken dönemlerden itibaren halkın, ozanların ve tasavvuf/tarikat çevrelerinin dili olarak kendi şiirini seslendirmiştir. Buna bağlı olarak Hatâyî mahlası ile yaşayan deyişler, bu dilin tarihî sürekliliğini ve ifade gücünü gösteren değerli metinlerdir. Dolayısıyla yapılması gereken Anadolu’da söylenmiş Türkçe deyişleri bir başka merkezin gölgesinde eritmeden her şiiri kendi tarihi içinde anlamlandırabilmektir.

Âşık tarzında olduğu gibi yerinde ve kıvamında tekrar söylemek gerekirse söz şu karardadır: Mahlas zamanda bir iz bırakmaktır. Vakıa şiirin dili ise daha derin bir iz bırakır. Her ne kadar Şah İsmail adı Hatâyî olarak merkezde dursa da mahlasın çerçevesindeki Anadolu şiirlerinin tamamını tek kaleme bağlamak mümkün değildir.

Bu sebeple Hatâyî mahlası konusunda doğru tutum, ne bütün şiirleri Erdebilli Şah İsmail’e bağlamak ne de Anadolu Hatâyîlerini ondan bütünüyle koparmaktır. Asıl yapılması gereken, Şah İsmail’i geleneğin tarihî merkezinde tutarken, Anadolu’da bu ad etrafında oluşan şiir dünyasının müstakil gelişimini ve sözlü yeniden üretim süreçlerini görünür kılmaktır. Şiirin gerçek aidiyeti ise yalnızca mahlasta değil; kelimelerde, seste, vezinde, nüshada, aktarımda ve kültürel hafızada aranmalıdır.

Böyle bakıldığında Hatâyî meselesi, yalnızca birkaç şiirin kime ait olduğuna ilişkin tartışma olmaktan çıkar. Türkçe’nin farklı coğrafyalarda aynı şiir ve irfan damarını nasıl farklı seslerle yaşattığını gösteren daha geniş bir edebiyat ve kültür tarihinin parçası hâline gelir.

Tebriz ve Anadolu sahaları arasındaki söyleyiş tatlarını açıkça gösteren iki örnek şiirle meseleyi noktalayalım:

Hatâyî Divanı’ndan bir Erdebilli Şah İsmail şiiri:

“Hâr boldı yüregüm hicründen ey gül yüzlü yâr            

Yâr bağrum yarasın gör kim nice hâr anda var

Varma yanumdan menüm ey hicr-i cân-sûzân dost

Dost u düşmen cümlesi ağlar menümçün zâr zâr      

Zâr zâr ağlar çü bülbül gül yüzün çün murg-ı cân

Cândan itmişdür meni cevr ile devr-i rüzgâr        

Rûzgârum tîredür sensiz eyâ ârâm-ı dil

Dil niçük ârâm dutsun hadden ötdi intizâr      

İntizârum va‘de-i vaslun yolında her zamân

Her zamân divâne tek dağlara düşdüm bî-karâr

Bî-karâr oldum saçun tek ruhlarundan ayru men

Men niçün ârâm idem sensiz ki oldum dil-figâr

Dil-figâr oldı Hatâyî firkâtünden rûz u şeb                   

Rûz u şeb vaslun hayâli gözde kaldı yâdigâr”           

Bu da bir başka Hatâyî şiiri. Hak Erenleri’nin nefesinden, ulu ozanlar sesinden, Anadolu Türkiyesinden:

“Usul erkân bilmez nâdan elinden

Usul ağlar erkân ağlar yol ağlar

Bülbülün figanı gonca gülünden

Bülbül ağlar diken ağlar gül ağlar

Kâmil olanların bellidir yeri

Aşk yoluna koydum cân ile seri

Hakk’ın didârını görelden beri

Derya ağlar ırmak ağlar göl ağlar

Haçan cûşa gelse akar bu seller

Açılmış lâleler kırmızı güller.

Çalkanır şâhânlar dökülür teller

Şahan ağlar pençe ağlar tel ağlar

İyi ile konuş olasın iyi

Felek iyi bilir paşayı, beyi

Bu çarhın elinden el aman deyi

Hünkâr ağlar vezir ağlar kul ağlar

Şah Hatâyî’m neler gelir dilimden

Hakikat kuşağın çözme belinden

Nice özün bilmez derviş elinden

Hırka ağlar tülbent ağlar şal ağlar”

Tabii ki son/lanmayan söz: Gerçeğe Hûûû…

S. Burhanettin KAPUSUZOĞLU