Ahlakın Kaynağı

Ahlak sadece insanın ürettiği değerler bütünü olmayıp onu aşan bir boyutu temsil etmektedir ve dolayısıyla aşkın bir kaynağa dayanmaktadır. Ahlakın oluşumunda kuşkusuz duygunun, aklın, sezginin, vicdanın ve tecrübenin bir şekilde rolü vardır, ama bu durum, ahlâkın kaynağının onlar olduğu anlamına gelmez. Bu sayılan insanî özellikler de “şükredesiniz diye size kulaklar, gözler, kalpler verdi” (Nahl 16/78) ayeti gereği esasen Yüce Allah’ın insanoğluna bir ihsan ve lütfu olup fıtratın bir parçasıdırlar.

İslam düşüncesi açısından ahlâk son tahlilde fıtrata uygunluk olup, bu uygunluğun sağlanmasında dinin çok önemli bir yeri vardır. Çünkü dinin kuralları, davranışların fıtrata uygun olmasını sağlamanın yanında sapmalar ve sapkınlıklar konusunda uyarıları içerir. Bu kurallar sayesinde kişi, hem dinî hem de sosyal hayatını tutarlı ve disiplinli yaşama imkanına kavuşur. Bu da ahlak demektir zaten. Aksi takdirde kişinin hayatına havailik, keyfilik ve müphemlik hâkim olur. Bu gerçek de ahlakın din kaynaklı ve dine dayandığını gösterir. Nitekim belli bir inanç ve kültürle ilişkilendirilmeksizin küresel ahlâk adıyla soyut değerleri savunanlar bile bir biçimde yaşayan dinlerle irtibat kurmak zorunda kalmaktadırlar.

Tarihi süreç ve tecrübe açısından bakıldığında ahlak esaslarının şekillenmesinde peygamberler eliyle gelen insan fıtratına uygun ilahî bildirimlerin büyük rolünün olduğu inkâr edilemez bir gerçektir. Zira bütün ilahî dinlerde mutlak fayda ve mutlak hayır ilkesi daima bulunmakta olup bunlar unutuldukça veya tahrif edildikçe yenilenen ilahî mesajlar tarafından insanoğluna tekrar tekrar hatırlatılmakta ve bunların zıtları olan şerre karşı sürekli uyarılmaktadır. “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim” (Ahmed b. Hanbel, II, 381) hadisiyle bildirildiği gibi son ilahî mesaj İslam ile ahlak artık kemal noktasına ulaşmış olup bundan sonra yapılacak en önemli faaliyet başta inananlar olmak üzere insanlara zaman zaman bunun hatırlatılması olacaktır.

Bu noktada “dinden bağımsız ahlak olabilir mi?” sorusuna da cevap verilmiş olmaktadır. Zira din ve ahlak arasında bir zıtlık veya çatışma değil birbirini destekleme ve besleme söz konusudur. Bir başka deyişle din olmadan ahlakın veya ahlak olmadan dinin, fıtratın gerektirdiği şekilde işlevsel olması zordur. Çünkü ahlak, davranış olduğuna göre, davranışların iyi ve yararlı olması buna uygun kuralların bulunmasına bağlıdır.

Öte yandan ilahî dinlerde ahlaka vurgunun en üst düzeyde yapılması da dinle ahlakın birbirinden bağımsız olamayacağına işaret eder. Zira dinin de ahlakın da yegâne hedefi tutarlı, dürüst ve istikamet üzere bir yaşantıdır. “İnanç ikiyüzlülüğü” anlamına gelen münafıklığın İslam’da küfürden daha kötü görülmesinin (Nisa 4/145) nedeni içinde barındırdığı tutarsızlık, insanları aldatma ve kalbini Allah’ın bilemeyeceği iddiasında bulunmadır. Ahlakî açıdan ise kalbiyle başka kalıbıyla başka bir kişilik sergilemedir.

Zaten halkımız nezdinde dinin ahlak olarak anlaşılması, din-ahlak birlikteliğinin bir göstergesidir. Nurettin Topçu’nun “halk için ahlak, dinden başka bir şey değildir” isabetli tespiti de bunu desteklemektedir.

22 Cemaziyelevvel 1448 / 2 Kasım 2026