Dinin öğrenilmesi nasıl ki örnek şahsiyetler olan peygamberler üzerinden gerçekleşiyorsa dinin temel unsurlarından biri olan ahlakın öğretimi ve eğitimi de yine hem onların bıraktığı miras hem de varisleri olan ilmiyle âmil âlimler üzerinden olacaktır.
Din, kuralları Yaratıcı tarafından konulan, insanın aklına hitap eden ve özgür iradesine sunulan, her iki dünyada da hayırlı sonuca ulaştırma vaadini taşıyan ilahî kanunlar bütünüdür. İster inanç ister ibadet ve uygulama olsun isterse ahlak alanında olsun dinin getirdiği bu kanunlar ve kurallar insanı kısıtlamak için değil, tam aksine kendi fıtrî doğallığını ve doğasını korumaya yöneliktir.
Modern zamanlarda özellikle kamusal alanda dinlerin kurallarının ortadan kaldırıldığı ve hayattan neredeyse tamamen çıkarıldığı ortamlar oluşturuldu. Peki, insanın ve çevresinin doğallığı ve doğası ne oldu? Büyük ölçüde yara aldı veya aşınmaya maruz kaldı. Kuralsız insan, birçok canlının yok olmasına, çevrenin kirlenmesine ve doğal dengelerin bozulmasına sebep oldu, hatta kendi kişiliğine kasteder hale geldi. Gelinen noktada bugün modern insanın kendi neslini devam ettirmekte zorluk çektiği çok açıktır.
Ahlak, toplum içinde kişilerin uymak zorunda oldukları davranış biçimleri ve kuralları diye tanımlanır. Dikkat edilirse burada davranış anahtar kavramdır. Aslında ahlakın kendisi nötrdür. Davranışlar iyiyse ahlak iyidir, kötüyse kötüdür. İyi ve kötüyü belirleyen ise ahlakın tarifinde geçen kurallardır. Kurallar vicdanın ölçüsüdür. Ölçüsü olmayan vicdan, vazife yapamayan, âtıl duruma düşmüş alet hükmündedir.
Öte yandan kurallar kişiye eğitimle kazandırılır ve işlevsel hale getirilir. Yüce Allah’ın koyduğu kuralları peygamberleri vasıtasıyla indirmesinin hikmeti de budur. Çünkü peygamberler ilahî kitabı getirmenin yanında öğretmen ve eğitimci vasfı ve görevi bulunan insanlardır. Bunun anlamı peygamber getirdiği kuralları bir öğretmen titizliği içinde hayatına yansıtan ve eğitim yoluyla ümmetine kazandırma çabasında olan mümtaz kişiliktir. Rahmet Peygamberi’nin “Ben ancak öğretmen olarak gönderildim ve görevlendirildim” (İbn Mâce, “Sünnet” 17) sözü bu gerçeği teyit ve tespit etmektedir.
Yüce Allah, indirdiği dinî kuralların yanında başka kontrol mekanizmaları koymuştur. O da insanların davranışlarını ve sözlerini kayda geçiren yazıcı meleklerdir. Bu meleklerle insanlar arasında çıkar çatışması olmadığı için tuttukları kayıtlar yansız, âdil ve doğrudur.
Böylece vicdan, mübelliğ ve muallim vasfını taşıyan peygamber aracılığıyla öğretilen kuralların yanı sıra melekler tarafından denetlenme mekanizmasıyla çift yönlü desteklenmiş olur. Bu desteklerden mahrum kalan vicdan ya vazife göremez hale gelir ya arzu ve hevesinin peşinde koşan bir benlikte heba olur ya da azgın bir kişiliğin içinde kupkuru odun parçasına dönüşür.
Öyleyse din ve ahlak arasında bir zıtlık veya çatışma değil birbirini destekleme ve besleme bulunmaktadır. Bu besleme ve desteklemenin farkındalığı eğitim yoluyla kazanılır.
Demek ki, din olmadan ahlakın veya ahlak olmadan dinin tam işlevsel olması zordur. Çünkü bu ikisi iç içe ve birbirini tamamlayan yapılardır. İlahî dinlerde ahlaka vurgunun en üst düzeyde olması da bu nedenledir. Amaç hayatın tutarlı ve dürüst yaşanmasıdır. “İnanç ikiyüzlülüğü” anlamına gelen münafıklığın İslam’da küfürden daha kötü görülmesinin nedeni, içinde barındırdığı tutarsızlık, aldatma, insanların aklıyla alay etme ve küçük görmedir.
Buna karşın şayet bir kişi, inandığı halde ahlakî kusurları varsa onun dindarlığında bir sorun veya eksiklik var demektir. Dinin üç boyutu olan inanç, amelî kurallar ve ahlak birbirini tamamlayan bir bütünün parçalarıdır. Birinde meydana gelen eksiklik diğerine aynı oranda yansır. Sözgelimi inançta eksiklik ibadetlerde gevşekliği, davranışlarda bozulmayı beraberinde getirir.
İnanç, kalpte olduğu için görülmesi ve somut olarak tespit edilmesi söz konusu değildir. Öyleyse inanç eksiliği, ibadet ve davranıştaki gevşeklik ve bozuklukla ölçülür. Allah ve ahiret inancı olmayan veya zayıf olan kişinin, insanların yanındaki davranışıyla onlardan ayrıldığında sergilediği davranışın farklı olması bu yüzdendir. Bir Müslüman her nerede ve kiminle olursa olsun Allah’ın kendisini biliyor, görüyor ve duyuyor inancında olduğundan ahlaksızlık yapamaz. Eğer yapıyorsa hem inancında hem de ibadetlerinde bilinç eksikliği var demektir.
Bu genel esaslar doğrultusunda ahlakın düzeltilmesi ancak kişinin inanç ve ibadet boyutuyla ele alındığında sonuç verir. İnancı güçlendirmeden ve ibadette devamlılığı sağlamadan ahlakı güzelleştirmek din açısından da terbiye açısından da geçerli ve yeterli bir uğraş değildir. Kişi inandığı ve inandığını hayatına yansıttığı zaman ancak tutarlı bir kişilik kazanmış olur.
Ahlak eğitimi çocuk yaştan başlamalıdır. Eğer erişkin veya yetişkin yaştan başlama söz konusuysa, bunun dozajının da kişinin durumuna ve anlayış kapasitene göre ayarlanması gerekir. Hiç eğitim almamış, terbiye görmemiş bir erişkine muamele bir yönüyle çocuğun yetiştirilmesi gibi tedrici olmalı, diğer yönüyle yaşına ve olgunluğuna göre ayarlanmalıdır. Küçük bir çocuğa ağır yemek vermek nasıl onun bünyesine zarar verirse, başlangıç aşamasındaki bir çocuğa veya gence birdenbire yüksek seviyeli eğitim vermek de onun psikolojisini bozabilir.
Ahlak eğitimindeki temel amaç, kötü huyları bırakmak ve onların yerine güzel huylar edinmektir. Ahlakı kazanma hususunda eğitim kadar topluma ve insanlara yönelik gözlemde bulunmak da çok önemlidir. Bu gözlemde kişinin tutumu, başkalarının hata ve kusurlarını görerek onları ayıplamak ve kendini bunlarla avutmak değil, öncelikle benzer hatalar kendinde varsa düzeltme yoluna gitmek ve böylece başkalarının hatalarından ders çıkartmak olmalıdır.
10 Muharrem 1448 / 25 Haziran 2026
Cağfer Karadaş