Prof. Dr. Mehmet Zeki AYDIN

•1959 yılı, Konya Çumra doğumlu. •1985’de Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun oldu. •1993’de AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Din Eğitimi Anabilim Dalında doktorasını tamamladı. •2016’da Anadolu Üniversitesi sosyoloji bölümünü bitirdi. •2019’da Marmara Üniversitesi’nde Aile Danışmanlığı eğitimi aldı. •Ankara’da 5 yıl DKAB öğretmenliği, 3 yıl Milli Eğitim Bakanlığı’nda eğitim uzmanı olarak görev yaptı. •1994- 2011 yıllarında Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde ve 2011-2020 yılları arasında Marmara Üniversitesi’nde çalıştı. •Tunus’ta 10 ay, Belçika’da 3 ay, Fransa ve Almanya’da birer ay araştırmalarda bulundu. •1998’de doçent 2004'de profesör oldu. Evli ve iki çocuk babası. •Hâlen Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesinde öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır. •Aynı zamanda aile danışmanıdır. •İLGİ ALANLARI: Din eğitimi yöntemleri, ahlâk eğitimi yöntemleri, karşılaştırmalı din eğitimi sistemleri, program geliştirme, aile ve çocuk eğitimi, aile danışmanlığı, manevi danışmanlığı.

Yapay Zekâlar Tarafsız mı? İde3olojisi Var mı?

Eğitim Eğitim Foto Galeri Genel Genel Gündem Köşe Yazıları Kültür Öğrenci Öğretmen Sağlık Teknoloji Üniversiteler

05.11.2026 11:10

A⁺

A^-

Yapay zekâ modellerinin verdiği cevapların tarafsız olduğu düşünülüyor ancak perde arkasında farklı bir gerçek daha var. Yapay zekânın kullandığı verilerin büyük bölümü belirli ülkelerden, özellikle de Batı dünyasından geliyor ve bu durum, yapay zekânın küresel çeşitlilikten ziyade dar bir kültürel görüş açısını yansıtmasına neden oluyor.

Yapay zekâ’nın cevapları, “objektif” bir bilgi kaynağı değil, eğitildikleri verinin ve geliştirici (küresel güç)lerin değer yargılarının bir yansımasıdır. Modeller, internetten toplanan devasa metinlerle eğitilir. Bu metinler, insan toplumunun var olan tüm önyargılarını, kültürel kabullerini ve güç dengesizliklerini içerir. Yapay zekâ, “doğru”yu değil, veride en sık geçeni verir.

Yapay zekânın, bilinçaltı düzeyde farklı kültürel kavramlara pozitif çağrışım yaptığını görüyoruz. Örneğin, Batı menşeli bir veriler, Batı kavramlarını liderlik ve ilerleme ile ilişkilendirirken; Doğu menşeli bir veriler tersi bir eğilim gösterebilmektedir. Bu, yapay zekânın, “tarafsız” değil, taraflı, kendi ideolojisi ve amacı olduğu anlamına gelir.

Araştırmaların da ortaya koyduğu ve benim bu kısa yorumuma destek olsun diye, yapay zekâların kendi cevaplarını paylaşmak istiyorum. Ben yapay zekâlara şu soruyu sordum: “Yapay zekâlar tarafsız mı? İdeolojisi var mı?”

İşte yapay zekâların cevapları:

CHATGBT

“1. Yapay zekâlar tarafsız mı?

Tam anlamıyla tarafsız olduklarını söylemek mümkün değildir. Çünkü yapay zekânın verdiği cevaplar, insanların oluşturduğu verilerden, tasarım tercihlerinden, eğitim yöntemlerinden ve cevaplarını yönlendiren kurallardan etkilenir.

A. Eğitim verileri

Yapay zekâ; kitaplarda, makalelerde, haberlerde ve internette yer alan insan ürünü bilgileri öğrenir. Bu kaynaklarda hangi görüşler daha çok temsil ediliyorsa o görüşler modelin cevaplarını etkileyebilir.

B. Geliştiricilerin tercihleri

Hangi kaynakların kullanılacağı, hangi cevapların kabul edilebilir sayılacağı ve hangi zararlı davranışların engelleneceği gibi kararlar insanlar tarafından verilir.

C. Sorunun kuruluş biçimi

Aynı olay farklı ifadelerle sorulduğunda yapay zekâ farklı vurgular yapabilir. Sorudaki varsayımlar, kullanılan kelimeler ve istenen bakış açısı cevabı etkileyebilir.

Dolayısıyla yapay zekâ, tarafsız olmaya göre tasarlanmış olsa bile her durumda tarafsız sonuç vereceği garanti edilemez.

2. Yapay zekânın ideolojisi var mı?

Burada önemli bir ayrım vardır: Yapay zekânın insan gibi inanması ile belirli bir ideolojik görüşe uygun cevaplar üretmesi aynı şey değildir.

İdeolojiyi siyasal, toplumsal, dinî veya ahlaki bir dünya görüşü olarak ele alırsak üç durumdan söz edebiliriz:

-Açık ideoloji: Bir insanın sosyalizm, liberalizm, muhafazakârlık veya başka bir düşünce sistemini bilinçli olarak benimsemesi. Yapay zekânın bu anlamda kişisel inançları ve siyasi aidiyeti olduğunu söylemek doğru değildir.

-Örtük ideolojik eğilim: Bazı görüşleri daha makul, bazılarını daha sorunlu gösteren; belirli kavramları olumlu veya olumsuz çerçeveleyen cevap kalıpları. Yapay zekâlarda bu tür eğilimler görülebilir.

-Değer tercihleri: Güvenlik, insan hakları, eşitlik, ifade özgürlüğü ve zarar vermeme gibi ilkelerin cevapları yönlendirmesi. Bunlar, modelin nasıl davranacağını belirleyen tasarım tercihleridir; tek başına belirli bir siyasi ideolojiyi benimsediğini göstermez.

Örneğin, bir yapay zekâ kendisini muhafazakâr veya ilerici olarak tanımlamasa da aile, din, cinsiyet, özgürlük ya da toplumsal değişim konularında sistematik biçimde belirli bir bakış açısını öne çıkarabilir.

Bilimsel araştırmalar ne gösteriyor?

Bu konu artık yalnızca bir kanaat meselesi değil; araştırmacılar yapay zekâların siyasi ve toplumsal eğilimlerini deneysel olarak ölçüyor.

Bu bulguların ortak mesajı şudur: Yapay zekânın ürettiği cevaplarda ideolojik veya toplumsal önyargılar bulunabilir; ancak bu eğilimler her modelde, her dilde ve her konuda aynı değildir.

3. Dinî ve ahlaki konularda tarafsızlık nasıl değerlendirilir?

Bu, özellikle din eğitimi, ahlak eğitimi ve manevi danışmanlık açısından önemli bir sorudur. Çünkü tarafsızlık yalnızca siyasi görüşlerle ilgili değildir.

Örneğin, yapay zekâya şu soruyu sorduğumuzu düşünelim:

“İnsanın ahlaki davranışlarını belirlemede dinin rolü nedir?”

Cevap şu biçimlerden biriyle gelebilir:

-Dinin ahlakın temel kaynaklarından biri olduğunu vurgulayabilir.

-Ahlakın din dışında felsefe, akıl, vicdan ve toplumsal ilişkiler yoluyla da temellendirilebileceğini vurgulayabilir.

-Dinî ve din dışı yaklaşımları farklı düşünce gelenekleri içinde karşılaştırabilir.

Ayrıca dinî bir soruya cevap verirken İslam’ın kendi kaynakları ve kavramları esas alınarak yapılan bir incelemeyle, konunun dinler tarihi veya seküler etik açısından incelenmesi birbirinden farklıdır. Bu farklılık her zaman önyargı göstergesi değildir; araştırmanın amacı ve yöntemiyle de ilgili olabilir.

Sonuç: Benim değerlendirmem şu: Yapay zekâyı ideolojiden tamamen arınmış, mutlak bir hakem olarak görmek doğru değildir. Onu sorgulanabilen, sınanabilen ve farklı bakış açılarıyla karşılaştırılabilen bir bilgi ve analiz aracı olarak kullanmak daha doğrudur.

Özellikle eğitim ve ahlak alanında, yapay zekânın verdiği cevabın yalnızca ne söylediğini değil, hangi değerleri esas aldığını, hangi varsayımları kullandığını ve hangi görüşleri dışarıda bıraktığını da incelemek gerekir.[1]

GEMİNİ WWW.GOOGLE.COM

Yapay zekâlar tamamen tarafsız değildir ve kendilerine has bir iradeleri olmasa da ideolojik eğilimler, kültürel önyargılar ve yönlendirmeler barındırırlar.

Yapay Zekâ Neden Tarafsız Değil?

-Eğitildikleri Veriler: Yapay zekâ modelleri, internetteki devasa metin, makale ve sosyal medya verileriyle eğitilir. Bu veriler insanlara ait olduğu için; toplumların ırksal, cinsiyetçilik, siyasi ve kültürel önyargılarını doğrudan içselleştirirler.

-Kültürel ve Coğrafi Merkezlilik: Modellerin büyük bir kısmı Batılı (özellikle Amerikan) şirketler tarafından geliştirildiğinden ve Batı kaynaklı veri setleriyle beslendiğinden, “iyi”, “doğru” veya “ahlaki” kavramlarını Batı merkezli değer yargılarına göre tanımlama eğilimindedirler.

-Geliştirici Müdahaleleri (RLHF): Şirketler, yapay zekâların zararlı, nefret söylemi içeren veya tehlikeli çıktılar üretmemesi için insan geri bildirimleriyle modelin sınırlarını çizerler. Bu filtreleme süreci (RLHF), şirketin veya yazılımcıların etik, politik ve ticari anlayışına göre modele üstü kapalı bir ideolojik duruş kazandırır.

–Kullanıcıya Göre Şekillenme (Dalkavukluk Eğilimi): Araştırmalara göre, birçok yapay zekâ sohbet botu katı ve bağımsız bir politik duruş sergilemek yerine, karşısındaki kullanıcının soru tarzına veya siyasi eğilimine göre cevaplar vererek kullanıcıyı onaylama (dalkavukluk yapma) eğilimi gösterebilmektedir.

-Politik Yelpaze Tartışmaları: Yapimi yapılan çeşitli testlerde, bazı yapay zekâ modellerinin sorulara yaklaşırken siyasi yelpazenin belirli bir tarafına (örneğin daha ilerlemeci/sol veya liberal çizgilere) hafif eğilimler gösterebildiği gözlemlenmişti.[2]

RUSYA YAPAY ZEKÂSI (YANDEX)

Yapay zekâların tarafsız olup olmadığı ve ideolojileri konusunda kısa ve net bir cevap vermek zordur. Yapay zekâların bir ideolojiye sahip olup olmadığı konusunda kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak, yapay zekâların eğitim verileri ve kültürel bağlamları, belirli düşünce biçimlerini ve eğilimleri yansıtabilir.[3]

ÇİN YAPAY ZEKÂSI (DEEPSEEK)

Hayır, yapay zekâlar tarafsız değildir ve dolaylı da olsa bir “ideolojisi” vardır.

– Tarafsız değiller: Eğitildikleri veri havuzu, geliştiricilerin değer yargıları ve “hizalama” (alignment) sürecindeki insan tercihleri modele yansır. Yani model, “nesnel gerçeklik” değil, verideki baskın eğilimleri öğrenir.

– İdeolojisi var (ama gizli): Bilinçli bir siyasi ideoloji taşımazlar; ancak eğitildikleri kültürün (genellikle Batılı, seküler, belirli bir ahlak anlayışının) varsayımlarını “varsayılan” hâline getirirler. Bu, görünmez bir ideolojik çerçeve gibi çalışır.

– Kültüre göre değişir: Batı menşeli bir model ile Doğu menşeli bir model aynı kavramlara farklı çağrışımlar yapabilir; yani “tarafsızlık” geliştiricinin coğrafyasına ve diline göre değişen bir yanılsamadır.[4]