Eğitim, insanlık tarihinin her evresinde bireyin anlam üretme kapasitesini doğrudan etkileyen, toplumsal inşanın en kritik sacayağı olarak konumlanmıştır. Ancak günümüzde eğitim, yalnızca teknik bir düzenleme veya bilgi aktarımı mecrası olarak görülmeye başlanmıştır. Oysa eğitim, bireyin ontolojik inşası ile toplumsal ve kültürel sürekliliğin kesişim noktasında yer alan hayati bir kurumdur. Bu kurumun temel misyonu, bireyin kendi varoluşsal gayesini idrak etmesini sağlayan bir “terbiye süreci” ile “toplumsal değerler” ve “normlar” bütününü içselleştirmesini temin eden bir ahlâk formasyonunu içermektedir. Bu ikili işlevi göz ardı eden her türlü indirgemeci yaklaşım, eğitimi bireyi kendi özünden ve kültüründen kopararak dışsal bir sistemin gerekliliklerine uyumlu bir “nesneye” dönüştürme çabasına, yani “sömürgeci” bir karaktere büründürür. Bu sömürgecilik, fiziksel bir işgalden ziyade zihinsel bir kuşatma olarak tezahür eder ve bireyin kendi gerçekliğine “yabancılaşmasına” yol açar.
Modern eğitim sistemlerinin bu dönüştürücü ve tahakküm edici karakterini, Antonio Gramsci’nin hegemonya kuramı, Louis Althusser’in ideolojik aygıtlar yaklaşımı ve Michel Foucault’nun disiplin toplumu çözümlemeleri temelinde incelediğimizde;
Antonio Gramsci’nin hegemonya kuramı, eğitimin bu toplumsal inşa sürecindeki rolünü anlamak için vazgeçilmez bir zemin sunar. Gramsci’ye göre egemen sınıflar, tahakkümlerini yalnızca devletin baskı aygıtlarıyla değil, sivil toplumun rıza üretim mekanizmalarıyla tesis ederler. Okul, bu mekanizmaların merkezinde yer alarak egemen ideolojiyi “ortak duyu” (common sense) haline getirir. Birey, eğitim süreci boyunca sistemin değer yargılarını kendi doğal düşünceleriymiş gibi benimser. Bu durum, eğitimin kültür temelli bir eylem olmaktan çıkıp, rızanın imal edildiği bir hegemonik alana dönüşmesine neden olur. Bireyin anlam dünyası, sistemin çizdiği sınırlar dahilinde hapsedilerek yaratıcılığı ve eleştirel bakışı sistemin bekasına hizmet edecek şekilde ehlileştirilir. Gramsci’nin işaret ettiği “organik entelektüeller“, tam da bu sistemin devamlılığını sağlayacak zihinsel altyapıyı kurmak üzere modern eğitim tezgahlarında şekillendirilir.
Louis Althusser, bu süreci Devletin İdeolojik Aygıtları kavramıyla daha sistematik bir boyuta taşır. Althusser’e göre modern kapitalist toplumlarda eğitim, dini kurumların tarihsel rolünü devralarak en etkili ideolojik aygıt haline gelmiştir. Eğitim sistemi, bireyleri üretim ilişkilerine uygun rollerine hazırlarken onları birer “özne” olarak çağırır (interpellation). Bu çağrıya yanıt veren birey, sistemin kendisine biçtiği gömleği giyerek mevcut ekonomik ve sosyal düzene sorgusuz sualsiz entegre olur. “Mezuniyet belgeleri” aslında sadece teknik yeterliliği değil, aynı zamanda ideolojik uyumluluğu da tescil eder. Althusser’in perspektifinden bakıldığında, eğitim sistemi bir “kara kutu” gibi işler; bir taraftan giren ham birey, diğer taraftan sistemin ihtiyaç duyduğu uzman, işçi veya yönetici olarak çıkar. Bu süreçte bireyin özgür iradesi, ideolojik çağrının yarattığı illüzyon içerisinde kaybolur ve birey, egemen ideolojinin doğal bir taşıyıcısı haline gelir.
Michel Foucault’nun disiplin toplumu çözümlemeleri ise eğitimin birey üzerindeki fiziksel ve zihinsel denetimini çarpıcı bir şekilde ortaya koyar. Foucault’ya göre modern eğitim kurumları, hapishaneler veya fabrikalarla yapısal bir benzerlik taşır. Okul; mekânsal çitleme, zamansal düzenleme, hiyerarşik gözetim ve normatifleştirici sınavlar yoluyla bireyi “uysal bedenler” (docile bodies) haline getirir. Panoptik bir gözetim altında olan öğrenci, her an izlendiği hissiyle kendi davranışlarını sistemin normlarına göre ayarlar. Eğitim, bireyi özgürleştirmek yerine onu ölçülebilir, sınıflandırılabilir ve öngörülebilir bir nesneye dönüştürür. Foucault’nun vurguladığı “iktidar-bilgi” sarmalı, okul sıralarında somutlaşır; burada üretilen bilgi, kültürel bilgiyi kuşaktan kuşağa iletmekten ziyade bireyi daha etkin bir şekilde yönetilebilir kılmak için kullanılır. Disiplin, bireyin bedenine ve zihnine işlenerek onu toplumsal düzenin bir parçası haline getirir.
Günümüzdeki resmi eğitim sistemlerinin büyük bir çoğunluğu, maalesef bu felsefi derinlikten tamamen uzaklaşmış durumdadır. Eğitim, endüstriyel çağın ve küresel sermayenin ihtiyaçlarına cevap veren bir “sosyal mühendislik” aygıtına evrilmiştir. Bürokratik devlet aygıtı ve piyasa dinamikleri el ele vererek, eğitimi itaatkâr ve standartlaştırılmış insan kaynağı üretme fabrikasına dönüştürmüştür. “Yaşam boyu öğrenme” veya “beceri temelli eğitim” gibi parıltılı kavramların ardında, bireyin piyasa koşullarına göre sürekli güncellenmesi gereken bir “kaynak” olarak görülmesi yatmaktadır. Mezunlar, sistemin dişlileri arasında verimli birer parça olmaya programlanmış, ancak kendi varoluşsal sancılarından ve kültürel köklerinden koparılmış bireylerdir. Bu durum, eğitimin insanı kemale erdirme gayesini yok ederek onu bir pranga mekanizmasına dönüştürmektedir.
Eğitimin bu sömürgeci karakteri, bireyin sadece toplumsal rollerini değil, aynı zamanda en mahrem ontolojik algılarını da hedef alır. Birey, sistemin kendisine sunduğu başarı ve mutluluk tanımlarını sorgulamadan içselleştirdiğinde, kendi varoluşsal gayesini keşfetme imkanını da kaybeder. Bu, bir tür “ruhani yoksullaşma” sürecidir. Eğitim, bireye dünyayı nasıl göreceğini öğretirken, aynı zamanda neleri görmemesi gerektiğini de empoze eder. Eleştirel düşüncenin yerini alan “problem çözme yeteneği“, aslında sistemin işleyişindeki pürüzleri gidermekten öteye geçmeyen teknik bir beceridir. Oysa gerçek eğitim, problemin kendisini ve o problemi yaratan yapıyı sorgulayabilme cesaretini gerektirir.
Sonuç olarak, eğitimi yalnızca teknik bir beceri kazanma süreci olarak görmek, onun birey ve toplum üzerindeki dönüştürücü gücünü inkâr etmektir. Gramsci, Althusser ve Foucault’nun uyarıları ışığında, modern eğitimin bir “ehlileştirme” projesine dönüştüğünü görmek zorundayız. Gerçek bir eğitim reformu, müfredat güncellemelerinden veya teknolojik entegrasyonlardan ziyade, eğitimin ontolojik ve ahlaki temellerinin yeniden keşfedilmesini gerektirir. Bireyi sistemin uysal bir nesnesi olmaktan çıkarıp, kendi hakikatini arayan, kendi kültürel köklerine bağlı, anlam üreten bir özne haline getirecek felsefi derinliğe dönülmediği sürece, eğitim kurumları modern toplumun en zarif prangaları olmaya devam edecektir. Bu prangaları kırmanın yolu ise eğitimin bir terbiye ve ahlâk formasyonu olarak yeniden tanımlanmasından, bireyin kendi özüyle barışık bir varoluş inşa etmesine olanak tanınmasından geçmektedir.
