Kınalızade Ali Efendi’nin Eğitime Bakışı

Kınalızâde Ali Efendi’nin eğitim anlayışını bir cümleyle tasrih etmek gerekirse ”Eğitimciler fıtratı bilmek mecburiyetindeler.” Anne, baba; mürebbiye; muallim kısaca çocuğun geleceğine yön veren kişiler fıtratla ilgili kaideye riayet etmekle mükellefler. ”Allah insanları hangi fıtrat üzere yaratmışsa ona uygun davran.” (Rûm Suresi, 30) Kınalızade’nin merkeze aldığı fikri, mezkur ayeti kerimede de ifade edilmiştir. Ali Efendi, aşina olduğumuz misalle, ata et; ite ot değil, ata ot; ite et  veriniz demek istiyor.

Kınalızâde Ali Efendi’nin en mühim eserlerinden biri olan Ahlâk-ı Alâî, yalnızca bir ahlâk kitabı değil; aynı zamanda insanın yetiştirilmesi, karakter eğitimi ve toplum düzeni üzerine kapsamlı bir eğitim anlayışı sunar. Eserde eğitim insanı, iyi insan; erdemli kişi ve kâmil şahsiyet hâline getirme süreci olarak ele alır.

Eğitimin Temeli: Ahlâk ve Erdem

Kınalızâde’ye göre gerçek eğitim, sadece bilgi öğretmek değildir. Bilginin amacı insanı ahlâken geliştirmektir.

İnsan ancak güzel ahlâkla olgunlaşır. Bilgi, mânâ kazanması için davranışa dönüşmelidir.  (Bilgi → davranışa dönüşmelidir.)

Kişinin vicdan eğitimi, kişinin vicdan gelişimini sağlamalıdır. Nefsinin kölesi olanın tehlikeli olacağını belirtir. ”Kendi nefsinin arzusunu kendine ilah edineni gördün mü?”  (Furkân Suresi, 43). Ayette ifadesini bulduğu gibi nefis terbiyesine ehemmiyet veriyor.  (Eğitim → insanın nefsini terbiye etmelidir.)

Eğitim insanı batıla dalmaktan, yanlış ve hataya düşmekten koruyan hikmete ulaştırır. Sadece neticeye odaklanmak yerine sebeplere de dikkat etmesi gerektiğini öğretir. Menfaatini gözetmek yerine ahlâki olarak iyi olana yönelip, kötüye karşı koyma veya uzak durma erdemine sahip olmasını hedefler. (Öğrenme → hikmet ve erdeme ulaştırmalıdır.)

Kınalızâde’ye göre ilim sahibi olup ahlâksız olmak eksikliktir.

İnsan Eğitilebilir Bir Varlıktır

Kınalızâde insan karakterinin eğitimle şekillenebileceğini savunur. Doğuştan gelen huyların yanında alışkanlıklar ve çevre de kişiliği oluşturur. Çocuk eğitiminde dikkat edilecek belli başlı hususlar:

Çocuk eğitimi erken yaşta başlamalıdır. (Ağaç yaşken eğilir)

İyi alışkanlıklar tekrar yoluyla kazandırılmalıdır. (Et-tekraru ahsen velev kane seksen) 

Kötü davranışlar küçük yaşta düzeltilmelidir. Eğriyi  doğrudan ayıramayan masum bir çocuğu suçlamak yerine; ona eğriyi doğrudan ayırmayı tecrübe edeceği rehberlik etmek lazım.

Bu yönüyle modern eğitim psikolojisindeki davranışın alışkanlıkla gelişmesi (alışkanlık döngüsü) düşüncesine yaklaşır.

Aile Eğitimin İlk Merkezidir

Ahlâk-ı Alâî’de aile çok önemli bir eğitim kurumu olarak görülür. ”Eğitim evde başlar” düsturunun fikir babası Kınalızâde’dir.

Anne ve babaya düşen vazifeler: Çocuğa örnek olmalılar. Güzel ahlâk göstermeli. (Hiçbir baba, çocuğuna güzel ahlâktan daha kıymetli miras bırakmamıştır. Hadisi şerif ”Tirmizi Birr”). Sevgi ve disiplin dengesini korumalıdır, şımartmadan; korkutmadan.

Kınalızâde’ye göre çocuk, önce ailede ahlâk öğrenir; toplumdaki düzen de sağlam ailelerle oluşur.

Öğretmenin Rolü

Öğretmen sadece bilgi aktaran kişi değildir; aynı zamanda karakter terbiyesi veren rehberdir.

İyi bir öğretmende bulunması gereken özellikler:

Sabır

Merhamet

Güzel ahlâk

Adalet

Bilgelik

Öğretmenin davranışları öğrenciyi doğrudan etkiler. Bu sebeple eğitim örnek olarak yapılmalıdır; sözle değil, fille desteklenmelidir.

Eğitimde Ölçülülük ve Denge

Kınalızâde’nin ahlâk anlayışının merkezinde “itidal” yani denge vardır. Eğitimde de aşırılıktan kaçınılmalıdır. İfrat ve tefritten uzak durulmalıdır. Misal: Aşırı sertlik zararlıdır. Aşırı hoşgörü de disiplini bozar.

Eğitim sevgi ve otorite dengesiyle yürütülmelidir. ”O hâlde amellerinizde orta yolu tutun (ifrat ve tefritten sakının” (Buhârî, Îmân 29; İbn Mâce, Zühd 28)Hadisi şerifine uygun bir görüş olmuştur.

Kınalızâde’ye göre eğitimin hedefi:

İyi insan yetiştirmek,

Toplumsal huzuru sağlamak,

Erdemli bir toplum oluşturmak,

İnsanı dünya ve ahiret mutluluğuna ulaştırmaktır.

Eğitim sadece meslek kazandırma süreci değildir; insanın manevi ve ahlâkî olgunlaşma yolculuğudur.

Özetle, Kınalızâde Ali Efendi’nin eğitim anlayışı:

Ahlâk merkezli,

İnsanı bütüncül ele alan,

Aileyi önemseyen,

Öğretmeni model kabul eden,

Erdemli toplum hedefleyen bir anlayıştır.