Eğitimde Kutadgu Bilig

Bilgi, Ahlâk ve Erdem Temelli Bir Eğitim Felsefesi

Türk-İslam tarihinin en değerli eserlerinden biri hiç şüphesiz Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig eseridir. Kitap bir siyasetname olmakla beraber; insanı, toplumu ve devleti anlamaya, muhatabına da kılavuzluk yapmaya çalışan muazzam bir kitaptır. 1072 yılında tamamlanan bu eser, bilgi, akıl, adalet ve ahlâk kavramlarını merkeze alarak ideal insan ve ideal toplum anlayışını ortaya koymaktadır. Aradan geçen yüzyıllara rağmen Kutadgu Bilig’in fikri derinliği, bugünün eğitim anlayışına ilham olabilecek güçlü bir kaynak niteliğini korumaktadır.  Göklerden, köklere ifadesinin neşvünema bulacağı muhteşem kaynaktır.

Son asrın eğitim sistemlerinin en mühim maksadı akademik başarı ve meslek edinme olmuştur. Bu sebeple sınav odaklı, test merkezli öğretim merkeze yerleşmiştir. Yuva parazitliği yapan ve yumurtasını sığırcık kuşu yuvasına koyan balabanın yavrusunun, asıl yavruları yuvadan atması misali sınav odaklı öğretim de eğitimi yuvadan atmıştır.  Bu durum, eğitimin insan yetiştirme boyutunun geri planda kalmasına sebep olmaktadır. Değeri göz ardı eden sistem değersizliği büyütmektedir. Oysa eğitim yalnızca bilgi aktarma süreci değildir; aynı zamanda insanın karakterini, ahlâkını ve toplumsal mesuliyet şuurunu geliştiren bir insan inşa sürecidir. İşte bu noktada Kutadgu Bilig, eğitimi erdemli insan yetiştirme çabası olarak görmektedir.

Yusuf  Has Hacib’de “bilig” kavramı, kuru bilgi yığınını ifade etmez. Kuru bilgi ile malumatfuruş insan yetiştirmek istemez. Bilakis; akıl, hikmet ve ahlâkla bütünleşmiş bilgiyle mücehhez insan yetiştirmeyi hedefler. Kutadgu Bilig’e göre bilgi, insanı yükselten en mühim değerdir. Bilgi, erdemden uzaklaştığında insanı hakikate götürmek yerine kibir ve yanlışlığa sürükleyebilir. Bu sebeple kitapta bilgi ile ahlâk arasındaki ilişki birbirini tamamlayan mütemmim cüz olarak görülmüştür. Maarifin asıl hedefi ezber bilgileri sinesinde deruhte etmiş insanlar yetiştirmek değil; bildiğini doğru kullanan, adaletli ve erdemli insanlar yetiştirmektir. İnsanı, Kuran-ı Kerim’de ifade edilen ”Kitap yüklü merkepler” olmaktan kurtarmayı hedeflemektedir.

Eserde yer alan dört temel karakter; Kün Togdı (adalet, hükümdar), Ay Toldı (mutluluk/devlet, başbakan), Ögdülmiş (anlayış, başbakanın yetim kalan oğlu) ve Odgurmış (kanaat/akıbet, gafletten uyanmak), bir eğitim modelinin temel unsurlarını temsil etmektedir. Adalet, eğitimin eşitlik ve hakkaniyet yönünü; akıl, düşünmeyi ve sorgulamayı; mutluluk, insanın iç huzurunu ve toplumsal uyumunu; kanaat ise insanın ölçülü ve bilinçli yaşamasını ifade eder. Bu yönüyle Kutadgu Bilig, günümüz eğitim anlayışında ihmal edilen değer eğitimini kuvveden fiile geçirecek ve ihya edecektir.

Teknolojik gelişmeler bilgiye erişimi kolaylaştırmıştır. Ancak sistemin sahipleri yanlışı önceleyen bir algoritmayı kullanmaktalar. Doğruyu yanlıştan ayırabilen, vicdan sahibi ve mesuliyet şuuru taşıyan insanlar yetiştirmenin zorluğu daha görünür hâle gelmiştir. Bilgi asrında yaşanmasına rağmen hikmet eksikliği, eğitim sistemlerinin temel sıkıntılarından biridir. Kutadgu Bilig’in eğitim anlayışı ise bilgiyi hikmete dönüştürmeyi esas alır. Yusuf Has Hacib’e göre asıl eğitim, insanın yalnızca zihnini değil; kalbini ve ahlâkını da geliştirmelidir.

Kutadgu Bilig’de öğretmen anlayışı da dikkat çekicidir. Bilge kişi  sadece konuşan değil, davranışlarıyla da örnek olan insandır. Bu yaklaşım, öğretmenin yalnızca ders anlatan kişi değil; öğrencinin karakter gelişimine rehberlik eden bir model olduğunu göstermektedir. Günümüzde eğitimin en önemli ihtiyaçlarından biri de bilgiyi değerle bütünleştirebilen öğretmen profilidir. Saff Suresi, 2-3 ”Ey iman edenler! Niçin yapmayacağınız şeyleri söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında çok çirkin bir davranıştır.” Öğretmen ayetlerdeki uyarıyı dikkate alan, söz ve davranışlarında tutarlılık olan değerli bir şahsiyettir.

Kutadgu Bilig, eğitim konusunda bin yılı aşan bir perspektif sunmaktadır. Eser bilgiyi ahlâkla, aklı adaletle ve eğitimi insan olma şuuruyla biçimlendirerek maddi ve manevi iki kanadı da etkin kullanabilecek bir eğitim anlayışı ortaya koymaktadır. Günümüz eğitim sistemlerinde yaşanan değer, mânâ ve gaye krizlerinin aşılabilmesi için Kutadgu Bilig’in sunduğu bilgi, hikmet ve erdem merkezli yaklaşım behemehal inşa edilmelidir. Eğitimin nihai hedefi istihdam vazifesi üstlenerek insanlara iş bulmak veya yalnızca başarılı kişiler yetiştirmek değil; iyi, adil ve erdemli insanlar yetiştirmektir.

”Ekersen ekin, ekmezsen diken biter” netice itibariyle Kutadgu Bilig her yeri istila eden dikenleri söküp ekin ekme maksadını gütmektedir. İmkân verildiğinde bunu ispata mahir ve muktedir olduğunu gösterecektir.

Burhanettin SAYGILI