Özgürlüğü Düşünmek

Yaşamımız bir yandan özgürlüğü muştular ve yaygınlaştırırken diğer yandan insan seçim ve kararlarına rakip hatta onu gereksizleştiren, hiçleştiren bir geleceğe doğru ilerliyor gibi. Çağın her türlü otoriteyi reddeden özgürlük ve umut söylemleri ile herkesi kuşatan iletişim ağları ve yapay zekâ donanımı içinde “veri” şiddetine maruz kalan insan, özgürlük ve kuşatılmışlık salınımında varoluşunu yaşıyor. Söz konusu salınım, özgürlük ile zorunluluk arasında hem kurulan hem de yıkılan mental ve pratik süreçleri içeriyor. Bu süreçte seçim ve kararlarımızın oluşturduğu hamleler davranış ve nihayette benliğin paydaş olduğu dolayımsız temsiller ortaya koysa da bir “gerçekleştirime” ya da “aşkın bir vasata” tutunmaksızın rasyonel bir dile çevrilemiyor ve bu yüzden özgürlük ile zorunluluk arasındaki maceramızı belirginleştirmiyor. Bu durum insan özgürlüğünün mevcudiyetini tesis etmek için deterministik monizmin katı bir şekilde birleştirilmiş nedensel evreni olan kozmik bloğu kırmanın mümkün olacağı ‘çoğulcu bir evren’ ile ‘şans’a dair anlayışlar ekseninde hedefin ancak insan eylemleri yoluyla aşılabilir.

Özgürlüğün neliği, işlevi, değeri ve tarihte yeri vb. soruların her zaman bir şekilde ortaya atılması, özgürlüğün ne olduğunu anlamanın onun tarihteki tezahüründen daha fazlası olduğunu göstermektedir. Denilebilir ki özgürlük, tezahüründen daha fazlasını potansiyel olarak varoluşta saklamaktadır. Bunun anlamı; özgürlük son sözü asla söylememiştir. Bu yüzden özgürlük adına konuşmak, onun var olma potansiyelini anlama eylemi içinde keyfi olarak onu sınırlama işleminden başka bir şey değildir. Zira özgürlük bizatihi her daim bir başkası tarafından sınırlanmama, kendi varlığı için bir başkasının varlığını farz etmeye mecbur olmama, kendi yasasını kendisi koyma ya da kendi kendine belirleme/sınırlama demektir. Öyleyse yapılması daha doğru olarak görünen şey, özgürlüğün sadece birtakım perspektifleri veya açılımları hakkında konuştuğumuzun bilincinde olmaktır. Zira özgürlük her zaman kendini anlama ufkunun gerisine saklanarak kendi sorularını güncellemekte, var olma imkânlarını yeni cevapların ötesine işaretle aydınlatmaktadır.

Özgürlüğün var olma imkânı ile tezahürü arasındaki ayırım düşünce tarihinde özgürlük hakkında birbirinden farklı ve çatışmakta olan çok sayıda kuramın ortaya çıkmasında önemli bir rol üstlenmiş görünüyor. Bu noktada ortaya çıkan sorun şudur: özgürlüğün var olma imkânı onun varoluştaki tezahürünü aşıyorsa, bu durumda anlama ufkunun sınırlarını belirleyen şey özgürlüğün bizatihi kendisi olamaz. Bu durumda özgürlüğün var olma ufkunu sınırlayarak var olma imkânı ile anlama ufku arasına giren ve aralarındaki farklılığın aşılmasını engelleyen özgürlük-dışı bir şey bulunmalıdır. Söz konusu özgürlük-dışı şey ancak zorunluluk, yani determinizm olabilir. O halde özgürlük üzerinde konuşabilmek için onu hangi verilerle anlayabildiğimize dikkat etmemiz gerekmektedir. Zira özgürlük üzerine konuşmalar onun dışından gelen verilerden ayrı düşünülemez. Başka bir deyişle özgürlüğün zemini determinizmin de zemindir. Bu paradoksal gerilim durumu determinizme müracaat etmeksizin özgürlük hakkında konuşamayacağımızı; özgürlük ile determinizmin birbirine geçmiş bir şekilde kendisini tezahür ettirdiğini, bu yüzden her iki hususu birlikte ele almadan meseleyi anlayamayacağımızı fark etmek gerekir. Zira söz konusu bütünlük yaşama ya da deneyime giden yolu açar.