eğitim,öğretim,terbiye,talim,Meb,Üniversite,öğrenci,öğretmen,muallim,öğretim üyesi,maarif,aile,
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
Ankara
Hafif Yağmurlu
19°C
Ankara
19°C
Hafif Yağmurlu
Salı Hafif Yağmurlu
20°C
Çarşamba Hafif Yağmurlu
24°C
Perşembe Az Bulutlu
25°C
Cuma Açık
26°C

Dr. Hasan YILDIZ

1967 yılında doğdu. 1990 yılında Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun oldu. 1998 yılında Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalında, 2005 yılında Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalında yüksek lisans eğitimlerini tamamladı. 2017 yılında İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Din Eğitimi bölümünde “Dârü’l-hilâfeti’l-aliyye Medresesinde Eğitim ve Öğretim” isimli teziyle doktorasını tamamladı. Osmanlı eğitim tarihi alanında çalışmalar yapan yazarın, “Osmanlı Eğitim Modernleşmesinde Dârü’l-hilâfeti’l-Aliyye Medresesi” isimli eseri ile ulusal ve uluslararası hakemli dergilerde yayınlanmış pek çok makalesi bulunmaktadır.

    Medreselerin Kapatılma Gerekçesi-1

    DERSAÂDET YAZILARI- 11

    Dr. Hasan YILDIZ

    Cumhuriyet döneminin tarihçi, yazar ve gazeteci sıfatlarıyla ön plana çıkan önemli şahsiyetlerinden Cemal KUTAY’ın II. Meşrutiyet dönemine ilişkin olarak “siyasi etkenlerin ağırlığı, geçmişin üzerine kalın bir perde gerdi [ve] yakın mâzi meçhuller içinde kaldı” şeklindeki tesbiti gün geçtikçe ortaya çıkan gerçeklerle doğrulanmaktadır.

    Bu dönemin bilinmezlikler içinde kalan pek çok idarî, siyasi, ictimaî ve uluslararası ahvâli, devletin ilgili birimleri tarafından takip edilmiş ve bu ahvâle ilişkin tanzim edilmesi gerekli her türlü evrakın müsveddeleri Osmanlı arşiv geleneğinin köklü ve sıkı disiplini içerisinde ilgili kurumların arşivlerinde yerlerini almıştır. Dönemin meçhullüğü bu arşivin gün yüzüne çıkarılamamış olmasından kaynaklanmaktadır.

    II. Meşrutiyet dönemiyle birlikte yaşanan Balkan Harpleri(1912-1913), Birinci Dünya Harbi (1914-1918) ve ardından ölüm-kalım mücadelesi verilen İstiklal Harbi yılları sürecinde bir taraftan devlet birimlerinde arşiv geleneği devam ettirilirken diğer taraftan tarihin en kritik ve önemli döneminin kayıtları muhafaza edilerek Cumhuriyet dönemine miras bırakılmıştır. Bu kıymetli hazinenin, bırakın envanterini çıkarmak; muhafazasının sağlanması konusundaki acziyet, Kutay’ın tesbitindeki meçhullüklerin en temel dayanağıdır.

    II. Meşrutiyet döneminde Osmanlı medreselerinde gerçekleştirilen ıslahatın ete kemiğe büründürülmüş hâli olan Dârü’l-hilâfeti’l-aliyye Medresesi bu dönemin meçhullükleri arasında kalan önemli bir model olarak ortaya çıkmıştı. “Eğitim” temalı yayınlarıyla elektronik ortamda dikkat çeken “Maarifin Sesi” sitesi yetkililerinden son Osmanlı medresesinin serencamına dair yazı talebi gelince, onuncusu geçen hafta yayınlanan yazı dizisine konuyu sığdırmaya çalıştık. Maksat hasıl oldu mu; bilinmez, ancak bir nebze katkı sağlamışsa mutluluk vesilesi olur.

    Osmanlı medreseleri bahsine şimdilik son verirken, medreselerin kapatılmasında en çok dile getirilen “asker kaçkınlarının ocağı” haline dönüşmesi isnadının başta arşiv belgeleri esas alınmak suretiyle güvenilir ve tarafsız kaynaklar üzerinden aydınlatılmasına ihtiyaç olduğu kanaatindeyiz. Tarihteki olayları hamasî söylem ve ideolojik sloganlarla değerlendirmek yerine nesnel bir yaklaşım ve ilmî araştırma yöntemleriyle sebep-sonuç ilişkileri bağlamında değerlendirmek toplumsal birliktelik adına önem arz etmektedir. Aksi yaklaşımların, toplumsal ayrışmalara yol açabilecek potansiyel taşıdığı da görülmektedir.

    Nitekim Osmanlı medreseleri üzerinden tartışma zemini bulan ve özellikle medreselerin kapatılmasının birinci gerekçesi olarak dillendirilen “askerlik görevi” bağlamındaki tartışmalar da bu çerçevede değerlendirilebilecek netâmeli alanlardandır.

    Medrese talebelerinin askerlik görevine ilişkin tartışmalar II. Abdülhamid döneminde başlayarak ivme kazanmış, Cumhuriyet Dönemi’ne de intikal ederek medreselerin kapatılmasında temel delil olarak kullanılmıştır.

    Kısaca tarihî arka plana değinilecek olursa; Osmanlı’da gönüllülük esasına göre gerçekleştirilen asker alım usulü Tanzimat’la birlikte askerlik görevinin bir vatan borcu olduğu ilkesinden hareketle önce kur’a usulüne bağlanmıştı. 1846 senesinde yürürlüğe giren Kur’a Kânunnâmesi’nin ardından yayımlanan 25 Kasım 1886 tarihli Kânunnâme ile medrese öğrencileri için kur’a imtihanlarına girme şartı getirilmiş ve bu imtihanlarda başarılı olanların askerlik görevlerinin tecil edilmesi usulü hayata geçirilmişti. Öte yandan diğer yüksek mektep öğrencileri ise kur’a imtihanlarına girmeksizin mezun olancaya kadar askerlik görevinden muaf tutuluyorlardı. Bu durum medrese ve yüksek mektep öğrencileri arasında askerlik görevi konusunda açık bir eşitsizliğin olduğunu göstermekteydi.

    II. Abdülhamid’in, tamamen siyasi gerekçelerle 1892 yılında yayımladığı bir iradeyle kur’a imtihanları bir sonraki yıla ertelenmiş, bu erteleme işlemi her defasında uzatıldığından on altı yıl boyunca medrese öğrencileri için kur’a imtihanları gerçekleştirilmemişti. Dolayısıyla bu süreçte medreseye kayıtlı olan öğrenciler askere sevk edilmemişlerdi.

    İşte bu erteleme işlemi medrese talebelerinin askerlik görevine ilişkin tartışmaların başlamasına yol açtı.. Ancak bu uygulamaya ilişkin gözden kaçırılan husus ise diğer mektep öğrencilerinin kur’a imtihanına tâbi olmaksızın mezun oluncaya kadar askerlik görevinin tecil edilmesi hususuydu. Diğer bir ifadeyle medrese öğrencilerinin girmek zorunda oldukları kur’a imtihanları mektep öğrencileri için söz konusu değildi.

    II. Meşrutiyetin ilanından bir süre sonra medrese öğrencileri için kur’a imtihanları yeniden başlatılarak imtihanda başarılı olmayanlar askere alınmışlardı. Yüksek mekteplere kayıtlı olanların ise mezun oluncaya kadar askerlik görevlerinin tecili uygulamasına devam ediliyordu. 1914 yılında kur’a imtihanlarının kaldırılması ile birlikte medreselere ve yüksek mekteplere kayıtlı öğrencilerin askerlik yükümlülükleri eşitlenmişti.

    Yeni düzenlemeye göre medresenin ilk dört senesinde başarılı olmak kaydıyla bu haktan yararlanma imkânı sağlanmış, sene sonunda yapılan sınıf geçme imtihanlarında başarılı olanların askerlik görevleri tecil edilmişti. Başarısız olup sınıflarını geçemeyenler ise askere alınmışlardı. Bu uygulama sadece İstanbul’daki medreseler için geçerliydi. Taşra medreselerinde okuyan öğrencilerden askerlik çağına girenler ise bu haktan istifade edemiyor, celp dönemi geldiğinde askere sevk ediliyorlardı.

    Ancak 1892-1908 yılları arasına denk gelen 16 yıllık süreçte, medrese talebelerinin belirli şartları yerine getirmeleri kaydıyla kur’a imtihanlarından muaf tutulmaları, medreseleri kurumsal olarak tartışmanın odağına yerleştirmiş ve ardı arkası kesilmeyen tartışmalar böylece başlamıştı. Fakat bu tartışmalarda kur’a imtihanlarının sadece medrese talebelerine mahsus bir imtihan olduğu göz ardı edilmişti.

    Öte yandan medrese öğrencilerinin kur’a imtihanlarından muafiyeti sürecinde, kontrol ve denetim görevini yerine getiremeyen yöneticilerin yol açtığı olumsuzluklar ise doğrudan medresenin kurumsal yapısına ya da medrese mensuplarına yüklenmişti. Ayrıca bahse konu muafiyeti istismar etmek suretiyle hak etmedikleri halde medreseyi işgal edenlerin mevcudiyeti de medreseye yönelik eleştirilerin artmasında önemli bir etken olmuştu. Ancak askerden kaçma konusundaki benzeri bireysel istismarlara, günümüzde de tanık olunduğu üzere toplumun her kesiminde rastlamak mümkündür.

    Medreselerin 3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu’na istinaden kapatılması üzerine dönemin Maarif Vekili Vasıf Bey’in (Çınar) basına yansıyan bir beyanında “On altı bin asker kaçağının ocağını söndürdüm. Bundan duyduğum zevk, Millî Mücadelenin o heyecanlı devirlerinde duyduğum en yüksek zevklerden daha büyüktü.” şeklindeki ifadesinde yer alan “asker kaçağı ocağı” isnadının tarihî süreç ve gerçeklerle ne kadar bağdaştığı hususuna gelecek yazımızda değinmek dileğiyle…

    Yazarın Diğer Yazıları
    Yorumlar

    Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.