Âkif ve Maarif Hassasiyeti

Âkif hayatı boyunca maarifin/eğitim hayatının içinde olmuştur. Hayatına sadece şöyle bir göz attığımızda bile bunu görmek hiç de zor değildir. Safahat’taki mısralarının dışında Darülfünun ve Halkalı Ziraat Mektebindeki hocalık dönemleri ve konuyla ilgili yazıları, maarifçi olarak Âkif portresini ortaya koymaya yetecektir diyebiliriz.

Bizzat deruhte ettiği öğretmenlik görevinin ayrıntıları hakkında epeyce bilgimiz vardır. Ayrıca Âkif’in kendi çocuklarının eğitimiyle ilgili olarak neler yaptığı; talebesi konumundaki gençlere eğitimle ilgili ne tür tavsiyelerde bulunduğu yönünde de mektuplarında birçok ayrıntı bulunmaktadır.

Eğitim alanıyla ilgili görüşleri Âkif’in en çok üzerinde durulan yönlerindendir. Onun bu yönü kitap ve makale boyutunda çok sayıda müstakil incelemeye konu olmuştur.[1] Bugüne kadar defalarca incelenmiş, ele alınmış bu ayrıntılar üzerinde tekrar tekrar durmak yerine konuya ana hatlarıyla yaklaşmak ve üzerinde durulmamış yönlerine işaret etmek daha iyi olacaktır.

Darülfünun Hocalığı

Aslında Âkif’in Darülfünun hocalığı üzerinde bugüne kadar durulmuştur. Bu hususu ilk ele alan kişi belki de Reşat Nuri Güntekin’dir.[2] Fakat M. Fatih Andı’nın konuyla ilgili makalelerinde oldukça geniş ve yeterli malumat vardır.[3] Halkalı Ziraat Mektebiʼndeki eğitimciliği de genel anlamda Âkif’in eğitimciliğini ele alan kitap ve makalelerde ele alınmış, müstakil olarak da üzerinde durulmuştur.[4]

Âkif’in Ders Kitabı Yazarlığı

Âkif’in Halkalı Ziraat Mektebi’ndeki hocalığının bir meyvesi olan ve yakın zamanlara kadar Âkif biyografilerinde adı geçmeyen bir mesleki kitap da kaleme almış olduğu artık bilinmektedir. Zeytin Ağacı adlı bu ders kitabını bu Mektepten talebesi olan Mikail Çilingiryanʼla birlikte hazırlamış ve kitap şapirograf usulüyle az sayıda basılmış/çoğaltılmıştır.[5]

Bu çalışmasında Âkif tam bir eğitici ve öğretici olarak hareket etmiştir. Öğretmenlik yaptığı okulda doğan ders kitabı eksikliğini gidermek için örnek bir çaba sergilemiştir. Üstelik kitaba katkısı mahdut olduğu anlaşılan talebesinin adını da kitabın kapağına ve önsözünün altına yazmaktan hiç çekinmemiştir. Bu da onun hakkaniyetli karakterinin yanı sıra, öğrencisini teşvik etme amacını taşıyan bir eğitimci olduğunun bir göstergesidir.

Sağlığında basılmamış olsa da Âkif’in edebiyat derslerinde bir öğrencisi tarafından tutulmuş ders notları da günümüzde çeviriyazı + tıpkıbasım metin olarak Osmanlı Edebiyatı Ders Notları başlığı altında yayına hazırlanmıştır. O tarihlerde Âkif’in öğrencisi olan M. Zekai [Konrapa] tarafından kendi el yazısıyla derslerde not tutularak oluşturulmuş bir defterde kayıtlı olan bu eser, Kavâid-i Edebiyye adlı eserinin Âkif’in kontrolünden geçmemiş hâli sayılabilir.[6] Gün ışığına çıkmış olması, Âkif’in maarifçiliğini değerlendirmede önemli ipuçları sunacağından son derece önemli bir yayındır.

Maarif alanında yayımladığı bir ders kitabı da Kavâid-i Edebiyye adlı yarım kalmış eseridir.[7]

[1] Geniş bilgi için bk. Abdullah Özbek, Bir Eğitimci Olarak Âkif, Selam Yayınları, Konya 1988; İzzet Kaçar, Eğitimci Yönüyle Mehmet Âkif, Esra Yayınları, Konya 1990; Ali Özer, Mehmet Âkif ve Eğitim, İzmir İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayını, İzmir 1991; Selahattin Arıbaş, Mehmet Âkif’in Eğitim Üzerine Düşünceleri, Medeniyet Yayınları, İstanbul 1992; Cahit Kavcar, “Öğretmenlik Yoluyla Eğitim/Mehmed Âkif Ersoy”, II. Meşrutiyet Devrinde Edebiyat ve Eğitim, AÜ. Eğitim Fakültesi Yayını, Ankara 1974; Cahit Kavcar, “Mehmet Âkif’in Şiirlerinde Eğitim Değerleri”, 50. Yıl Anma Kitabı, 1986, s. 129-138; M. Âkif İlmî Toplantısı, 1986, s. 169-178; İhsan Kurt, “Âkif’in İlham Kaynağı”, “Mehmet Âkif ve Eğitim”, Zekâyı Efendileştirmek: Edebiyat Yazıları, Asil Y., 1. bs., Ankara 2008, s. 223-229; Mustafa Aksoy, “Âkif’e Göre Aile, Eğitim ve Aydınlar”, Millî Eğitim, Mart 1990, S. 95, s. 39-42; Yahya Akyüz, “Eski Eğitim Değerlerine Karşı Mehmet Âkif ve Gençliğin Eğitimi”, Millî Eğitim, Ekim-Aralık 1986, S. 70 (ö.s), s. 33-37; Yahya Akyüz, “Mehmet Âkif’in Eğitim Görüşleri ve Türk Eğitim Tarihindeki Yeri”, 50. Yıl Anma Kitabı, 1986, s. 67-73; Millî Eğitim, Ekim-Aralık 1986, S. 70 (ö.s.), s. 33-37; Numan Aruç, “Mehmet Âkif Ersoy’un Eğitim Felsefesi”, Vefatının 75. Yılında Âkif Sempozyum Bildirileri, (Işık), Zeytinburnu Belediyesi, 2011, s. 185-199; Cahit Baltacı, “Mehmet Âkif’in Eğitim Görüşleri”, Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, Yıl: VII, Mart 2006, S. 73 (ö.s.), s. 130-133; Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, Yıl: XII, Mart 2011, S. 133, s. 53-56; Mustafa Atalar, “Âkif’in Eğitim Sorunumuza Bakışı”, Edebiyat Bilinci, Mayıs 2013, S. 1-2, Özel Sayı: 21-22, s. 92-121; Hâlis Ayhan, “Mehmed Âkif’in Âsım’ında Gençlik ve Eğitim”, Mehmed Âkif Ersoy,(Uzun), T.C. KTB Y., 2011, s. 310-313; Hakan Bahçeci, “6. Kitap; Asım (Âkif ve Asım’ın Eğitimi)”, Bilgi Yolu, Yıl: VII, Temmuz 2007, S. 10 (ö.s.), s. 102-107, Mine Demir, “Âkif’ten Günümüze Eğitim Anlayışı”, Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, Yıl: XII, Mart 2011, S. 133, s. 193-197; Vahap Elbir, “Âkif’in Eğitime Bakışı”, Türk Edebiyatı, Aralık 1986, S. 158 (ö.s.), s. 5; Ahmet Fidan, “Mehmed Âkif’in Temel Konularından Biri Olarak Eğitim”, Mehmet Âkif Bilgi Şöleni 1, TYB, 2007, s. 186-193; Mustafa Keskin, “Mehmet Âkif Ersoy’a Göre Doğu’nun Geri Kalmışlığının Batı’nın Gelişmişliğinin Eğitim-Öğretim ile İlişkisi”, Erciyes Ü., SBE., Dergisi, 2005, S. 18, S. 18, s. 1-14; M. Halistin Kukul, “Asım yahut VI. Safahat’ta Millî Eğitim Meselesi Olarak Türk Gençliğinin Gayesi ve Hedefleri”, Millî Kültür, Aralık 1986, S. 55 (ö.s.), s. 57-64; Bekir Oğuzbaşaran, “Mehmet Âkif ve Halk Eğitimciliği”, Türkiye, 13 Kasım 1986; Mehmet Okutan, “Mehmet Âkif’in Eğitim Felsefesi”, Millî Kültür, Mayıs 1987, S. 57, s. 82-86; Ali Osman Özcan, “M. Âkif Ersoy’da Eğitim İdealleri”, Kubbealtı Akademi Mecmuası, Yıl: XVI, S. 2, s. 26-28; Hilal Berru Özyön, “Mehmet Âkif’in Eğitim Anlayışı”, Asım’ın Âkif’i: Anadolu Mektebi, Aksaray Bld., 2016, s. 146-153; Vefa Taşdelen, “Safahat’ın Eğitim İmaları”, Hece, Ocak 2008, S. 133 (ö.s), s. 149-153; Faruk Kadri Timurtaş, “Mehmed Âkif’in Eğitim Görüşü”, Haber, 22 Şubat 1967; Son Havadis, 31 Aralık 1966; Şeref Yılmaz, “Bir Eğitimci Olarak Mehmet Âkif”, Mehmet Âkif Ersoy, ed. Kalender Yıldız, İstanbul 2007, s. 30-33 vd.

[2] Bk. Reşad Nuri Güntekin, “Mehmed Âkif Muallim Darülfünûnunda”, Tan, 2 Ocak 1939. Ayrıca bk. Yücebaş, Bütün Cepheleriyle Mehmet Âkif, 1958, s. 181-184.

[3] M. Fatih Andı, “Mehmed Âkif’in Dârülfünûn Hocalığı”, Mehmed Âkif Ersoy,ed. Mustafa Uzun, T.C. KTB Y., 2011, s. 314-323; Andı, “Mehmet Âkif’in Dârülfünûn Hocalığı ve Dârülfünûn’da Verdiği Edebiyat Dersleri”, Vefatının 75. Yılında Âkif Sempozyum Bildirileri, ed. Vahddettin Işık, Zeytinburnu Belediyesi Yayını, 2011, s. 287-299; Andı, “Darülfünûn Müderrisi Mehmed Âkif ve Edebiyat Dersleri”, İtibar, Yıl: IV, Şubat 2014, S. 29, s. 29-32.

[4] Bk. Karaca, Mehmet, “Halkalı Ziraat Mektebine Dair Bir Belge”, Âkif Salnâmesi-2, MAKÜ, İstanbul, 2020, s. 101-107; Şahiner Demir, Seray, “Mehmet Akif’in Zeytin Ağacı”: Mehmet Akif Ersoy’un Halkalı Ziraat Mektebi Öğrencileri İçin Tercüme Ettiği “Zeytin Ağacı” Kitabı İlk Kez Gün Yüzüne Çıktı”, Yeni Şafak, 4 Mayıs 2017, s. 18.

[5] M. Âkif – M. Çilingiryan, Zeytin Ağacı, çeviriyazı: Selma Günaydın-Yusuf Turan Günaydın, Zeytinburnu Bld. Yayını, İstanbul 2020.Hakkındaki ilk yazı için bk. Ali Birinci – Yusuf Turan Günaydın, “Mehmed Âkif’in “Zeytin Ağacı”, Dergâh, C. XXVIII, Mayıs 2017, S. 327, s. 24-26. Diğer bir yazı: Doğan Hızlan, “Zeytini Ne Kadar Tanıyorsunuz?”, Hürriyet Kitap Sanat, Yıl: V, 19 Şubat 2021, S. 212, s. 3 [Zeytin Ağacı hk.].

[6] Mehmed Akif, Osmanlı Edebiyatı Ders Notları yay. haz. Ömer Hakan Özalp, Bağcılar Bld. Yayını, İstanbul 2014.

[7] Ayrıntılar için bk., Yusuf Turan Günaydın, “Mehmed Âkif’in Dârülfünûn Ders Kitapları Arasında Basılan Eseri: Kavâ‘id-i Edebiyye”, Diyanet İlmi Dergi, C. XLVII, Ekim-Aralık 2011, S. 4, s. 129-157 [tıpkıbasım ile]; Mehmet Âkif Ersoy (DİB.), 2013, s. 169-199 [tıpkıbasımla birlikte].

Yusuf Turan Günaydın