Yangından Kitap Kaçırmak

Yazı tam da dünya gündeminde olan bir yangın zamanına denk geldi. Ancak yazıya konu olan yangın, son günlerde devam etmekte olan ve ABD’nin en zengin şehri Los Angeles’teki yangın değildir. Söz konusu yangının sebep ve sonuçlarını yıllardır Gazze’de soykırıma uğrayan ve bu soy kırıma destek veren eski ve yeni ABD yönetimi, yanan yerlerin ve yıkılan Gazze’nin haritalarını yan yana koyarak düşünecektir. Şayet böyle bir düşünme melekeleri var ise.

Bahse konu edeceğim yangın Ankara’da 1947 senesinde Maarif Vekaleti binasında çıkan ve binayı yok eden yangınıdır. Yangının gündemime gelmesinin sebebi ise, bu hafta okuduğum bir kitaptır. Bir yıldan fazladır aynı komisyonda beraber çalıştığımız dostum Memiş Okuyucu Aralık 2024 tarihinde Ankara’da bir toplantı sonrası şehrengiz tarzında hazırlamış olduğu Yaşadıkça Ankara adlı kitabını imzalayıp verdi. Ankara dönüşü sırasında okumaya başladığım kitabı geçen hafta bitirdim. Bir şehir tarihçisi olarak bu tür kitaplar oldukça ilgimi çeker ve zevkle okurum. Şehirlerle ilgili okuduğum kitapta kendimden bir parça bulurum. O şehri gezmiş isem hatıralarımı tazelerim. Nitekim Yaşadıkça Ankara adlı eseri okuyunca da 1994-95 senelerinde Ankara’da araştırma yapmak için bulunduğum yılları bir bir hatırladım. Özellikle cumartesi günleri Hacı Bayram Veli ziyareti, oradaki kitapçı rafları, oradan Kızılay’da Zafer Çarşısı, Türk İş Hanı kitapçılar çarşısı güzergâhı. Zaman zaman Yazarlar Birliği ziyaretinde merhum D. Mehmet Doğan ağabey ve diğer yazarlarla sohbet. Ülke Kitabevi’nde Fatih Gökdağ’ın çay ikramı eşliğinde Ali Birinci ağabeyle kitap muhabbeti. Akşam üzeri ise bazen İsmail Kasap ile Ankara’nın ara sokaklarındaki kitapçıları dolaşmak.

Yangın bahsine dönecek olursak, Memiş Okuyucu Yaşadıkça Ankara kitabında “Şehri Görmek, Ankara’yı Yaşamak” adlı ilk başlıkta verdiği genel bilgilerden sonra Hacı Bayram’dan başlayarak bir Ankara tarihi ve gezisi sunmaktadır. İlk Meclisin kuruluş ruhunu anlatan yazar, bu bölgedeki binaların kuruluşunu günümüze kadar getirerek henüz yeni sayılan Sosyal Bilimler Üniversitesi’nin misyonunu konu edinmiştir. Yazarımız kitabının 69-72. sayfaları arasında Ankara Ulus’ta ilk Maarif Vekâleti binasının tarihçesini ve 23 Aralık 1947 günü büyük bir yangın sonucu yok olduğu konusunda bilgiler vermektedir. Kitabın bu kısmını okuyunca bir müddet kaldığım Ankara günlerime gittim ve sahaflardan aldığım, ama yıllardır gündemimde olmayan bir kitap aklıma geldi. Bu kitap bir yangın sonrası yangından kaçırılmış ve kısmen yanık izleri olan bir kitaptı. Hangi sahaftan ve hangi tarihte aldığımı hatırlamıyorum. Ama 1990’lı yılların sonu olmalıydı. Kitap Tanzimatın 100. yılı olan 1939 senesinde hazırlanmış, ancak 1940 senesinde basılmıştır. Tanzimat I Yüzüncü yıldönümü münasebetiyle, İstanbul 1947, Maarif Matbaası, bez ciltli, 1026+67 sayfa, fiyatı: 350 kuruş. Kitabın üçüncü sayfasında “Milli Şef ve Reisicümhur İsmet İnönü ye Tanzimatın Yüzüncü Yıldönümünde Türk İlminin ve Maarifinin Armağanıdır.”[1] ibaresi yer almaktadır. Dönemin Maarif Vekili Hasan-Âli Yücel takdim yazısında kitabın yazılış serüvenini özetlemiş, bundan önce de Tanzimat hareketinin başı Mustafa Reşit Paşa’nın renkli bir portre çizimi yer almaktadır. Kitaptaki bazı makaleler ve yazarları ise şu şekildedir:

A.H. ONGANSU, Tanzimat ve amillerine umumî bakış (s.1-12).

Enver Ziya KARAL, Tanzimattan evvel garplılaşma hareketleri (s.13-30).

Dr. Yavuz ABADAN, Tanzimat fermanının tahlili (s.31-58).

Sadri Maksudi ARSAL, Teokratik devlet ve lâik devlet (s.59-95).

Dr. Recai G. OKANDAN, Amme hukukunda tanzimat devri (s.97-128).

Necati TACAN, Tanzimat ve ordu (s.129-137).

Dr. Hıfzı VELDET, Kanunlaştırma hareketleri ve tanzimat (s. 139-209).

Yahya Kemal TENGİRŞEK, Tanzimat devrinde osmanlı devletinin harici ticaret siyaseti (s. 289-320).

Ömer Lütfi BARKAN, Türk toprak hukuku tarihinde tanzimat ve 1247 (18589 tarihli arazi kanunnamesi (s. 321-421).

Mükrimin Halil YİNANÇ, Tanzimattan meşrutiyete kadar bizde tarihçilik (s. 573-595).

Ziyaeddin Fahri FINDIKOĞLU, Tanzimatta ictimaî hayat (s. 619-659).

Cavit BAYSUN, Mustafa Reşit Paşa (s. 723-746).

Dr. A. Süheyl ÜNVER, Osmanlı tababeti ve tanzimat hakkında yeni notlar (s. 933-966).

Dr. Osman Şevki ULUDAĞ, Tanzimat ve hekimlik (s. 967-977).

Kitap geniş bir indeks (ss. 991-1026) ve “Kitaba Derç ve İlave Edilen Resim ve Vesikalar” kısmı ile son bulmaktadır. Resim ve vesikalar kısmında Tanzimat devrinde İstanbul’un muhtelif mekanlarına ait çizimler ile “Tanzimat Devrinin Tanınmış Şahsiyetler”in görselleri bulunmaktadır.

Maarif Vekili Hasan-Âli Yücel, kitabın önsözünde, “Müteakıp ciltlerini görmek, bize bu eserle duyduğumuz inşirahın ileride tekrarına imkân verecektir.” diyerek diğer ciltlerin de olacağını belirtmiştir. Ancak kitabın ikinci cildi hazırlanmamış veya hazırlandıysa da basılmamıştır.

Biri 1940 senesinde, diğeri 2024 senesinde basılmış ve bir yangın vesilesi ile iki kitabı mevzubahis ettik. Tanzimat I kitabının 1947 yılında Ankara’da Maarif Vekaleti’nde çıkan yangında kurtarılmış olup olmadığı kesin olmamakla beraber benzer bir yangında kurtarıldığı kesindir. Bu kitabın gündeme gelmesini sağlayan Memiş Okuyucu dostumun Yaşadıkça Ankara adlı kitabı da bir nefeste okunacak kadar akıcıdır. Kaleminin mürekkebi hep damlasın.

Prof. Dr. Hasan Basri Öcalan*

* Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü.

[1]  Kitaptaki yazım kurallarına müdahale edilmemiştir.