Besim Dellaloğlu Poetik ve Politik kitabında eğitim tartışmamıza katkı sunacak bir kavram çerçevesi sunuyor. Bu kavram çerçevesinden istifade ederek eğitim kavrayışımızı, tartışmamızı zenginleştirme fırsatı yakalayabiliriz diye düşünüyorum. Daha doğrusu büyütmeye, derinleştirmeye çalıştığımız eleştirel okumayı destekleyen, onun anlaşılırlığına imkan veren bir çözümleme sunuyor. Kısaca değinmekte yarar görüyorum. Dellaloğlu Kültürel Çalışmalar’ın öncüsü olan Raymond Willians’ın analizinden esinlenerek kültürü üçe ayırmaktadır: Antropolojik Kültür, Müfredat, ve Maarif. Antropolojik Kültür içine doğduğumuz kültürdür. Müfredat, Rönesans’tan beri Avrupa’da oluşan kültürel kamusal alan sayesinde muhatap olduğumuz bütün kitaplar, romanlar, tiyatro oyunları, operalar, sergiler olarak tanımlarken ulus-devletin inşa sürecinde gelişen zorunlu eğitimi, modern mektepleri de Maarif olarak değerlendirmektedir.
Bu kavram çerçevesi üzerinden baktığımızda ülkemizde hem eğitim-öğretim faaliyetinin anlamını hem de etkililiğini, verimliliğini sağlıklı değerlendirme imkanı yakalayabiliyoruz. Maarif’in veya zorunlu kitlesel eğitimin ulus-devlet formülasyonu içerisinde “bir makbul vatandaş” üretme faaliyeti olduğu biliniyor. Bu Türkiye gibi modernleşme toplumlarında olduğu gibi modern toplumların kendisinde de böyledir. Ancak Müfredat’ın zenginleştiği yani kültürel kamusal alanın hem nitelik hem yoğunluk, çeşitlilik anlamında belirli bir seviyeye doğal süreçle vardığı toplumlardan farklı olarak bir tür geç kalmışlığın baskısı altında “kurtuluş projesi” veya Tanpınar’ın ifadesiyle “zaruret” olarak yaşamak durumunda kalan görece zayıf ve önemli ölçüde de “Antropolojik Kültür” ile karşıt hayat alanı olarak beliren bizim gibi toplumlarda ise kategoriler arasında hem mesafe uzuyor hem de bunun neticesi olarak geçişlilik alabildiğine azalıyor.
Modernleşmenin kalkınma siyaseti olarak taşıdığı mühendislik karakter dikkate alınırsa hem siyasal inanmışlığın ve sertliğin hem de muhafazakar çevrelerin kendi içine kapanan ve refleksif tutumları daha kolay anlaşılabiliyor. Diğer taraftan bu gerçekliğin aynı zamanda yaşadığımız kutuplaşmanın, ayrışmanın Huntington’un ifadesiyle “parçalanmış/yırtık ülke” olmamızın zemini olduğu görülmektedir. Dolayısıyla Antropolik Kültür’den kopanların Müfredat ve Maarif ile kurduğu ilişki ile Antroplojik Kültür’ü bir tür “Medinet’ül Fazıla” olarak gören, görmek durumunda kalan ve yaşayanların Müfredat ve Maarif ile kurduğu ilişki arasında uçurum var. Hal böyle olunca başka gerekçelerin de etkisiyle (diploma tekeli, istihdam piyasası ve nitleiği vs.) eğitim-öğretim alanının bir tartışma, çatışma zeminine ve ötekinin ontolojik olarak dönüştürüleceği bir düzeneğe dönüşmesi çok da zor olmuyor.
Eğitim-öğretim faaliyetlerinin bu zeminde ve ilişki ağında etkisiz ve verimsiz olması şüphesiz önemli. Ancak işin çok önemli başka bir boyutu var ki bu boyut hem mevcut eğitim-öğretim faaliyetlerimizin etkisizliğinin ve verimsizliğinin nedenini gözler önüne seriyor hem de olası bir yeninin koordinatlarını vermesi açısından önem arzediyor. Peki nedir bu boyut?
Bu boyut Dellaloğu’nun kültürel kamusal alan veya Müfredat olarak tanımladığı ve eğitim-öğretim faaliyetlerimizin hem içinde gerçekleştiği hem de bu içinde olmaktan nitelik, etkililik ve verimlilik anlamında doğrudan etkilendiği alana dönmemiz gerekiyor. Bu alan Dellaloğlu’nun “poetik olanın politik olana önceliği” tespitindeki gibi kurumsal, zorunlu, kitlsel okul merkezli eğitime önceldir hem de yukarıda belirttiğim üzere onun kaderini doğrudan tayin eder niteliktedir. Hal bu olunca devlet-toplum ilişkisinin niteliğinden temel hak ve özgürlüklerin düzeyine, medyanın işleyişinden akademinin niteliğine, sivil toplum yapılarının özgünlüğünden, özerkliğinden katılım kanallarının çeşitliliğine, yerleşik zihniyet ve ilişki ağından sosyo-ekonomik düzeye uzanan pek çok parametre zannedildiğinden çok büyük bir güç ve belirleyicilikte insanları eğitsel bir süreçten geçiriyor. Kültürel kamusal alandaki vaziyeti dikkate almaksızın veya okulu bir tür tersinden okumayla kültürel kamusal alanın kuruluş yeri olarak tahkim etmekte ısrar ederek yol almaya çalışmak gerçeklikle kavgaya, sorunlarımızı kronikleştirmeye neden olmaktadır. Kemalist nesillerin yetiştirilmesi için tahkim edilen düzenek nasıl arzu edileni gerçekleştirmediyse bugün de yapıyı devam ettirerek doz ayarlamasıyla “dindar nesil” yetiştirileceğini düşünmek aynı tersinden, çarpıtılmış okumanın devamı niteliğindedir. Bu çarpıtılmış okuma sadece neden-sonuç ilişkisindeki bir kaydırmaya neden olmuyor aynı zamanda bu okumadaki ısrarıyla çözümü, çözüm şansını da imkansız kılıyor.
Ezcümle Türkiye’nin eğitim-öğretim sorunu ne öğretmen, ne mektep, ne materyal, ne yöntem, ne de motivasyon eksikliği vs. üzerinden tanımlanabilir. Yüzyılı aşkın süredir bu şekilde kurulan/kullanılan egemen eğitim söylemi bir çarpıtma söylemidir. Yaşadığımız eğitim-öğretim krizi “kültürel kamusal alan”ın niteliğinin hiç de süpriz olmayan bir sonucudur. Kamusal alnı güçlendirmeden, kamusal alanın niteliğini yükseltmeden yani toplumsal bileşenlerin kendi özgürlüklerini, özgünlüklerini, özerkliklerini kıskançlıkla koruyup ilgi alanlarını ve ilişki ağlarını sahiplenmedikçe okul işlevsiz bir kapatılma kurumu olmaya devam edecektir. Yine Habermas’a atıfla “yaşam dünyası”nın gerçekliğini dikkate almadan “sistem dünyası”nın bir alanından mucizevi bir çözüm çıkarmak arayışındayız. Oysa bugüne kadar yapıp ettiklerimizi aynı şekilde sürdürerek nereye kadar gidebilieceğimizi zaten biliyoruz.
Abdulbaki Değer
