Sanat Sanat İçin ise, Sanat Toplum İçin ise Edebiyat Ne İçindir? 

19. yüzyılda sloganlaşan bir tartışma başlığı vardı: Sanat sanat içindir, sanat toplum içindir. Bu dönemde ilimlere adlandırılma ve sınıflandırılma kalıpları üzerinden yeni elbiseler giydirilmeye çalışılıyor; edebiyatı da içine alan sanatın estetik mi yoksa kullanışlı (fonksiyonel) mi olması gerektiği tartışılarak sanki biri diğerinin zıddı imiş gibi konu bir tenakuz çerçevesinde ileri sürülüyordu. Oysaki bunlar zamanın fikriyatını, sözüm ona skolastik olandan tenkitli (eleştirel) olana doğru sevk ederek sanatı, edebiyatı yeni bir zemine oturtmak çabasından başka bir şey değildi. 

Edebiyatın toplumdaki yerini iki temel görüşe ayıran fikirlerin ilki, “Sanat sanat içindir” anlayışını güdüyor, sanatın sadece estetik bir değer taşıması gerektiğini savunuyordu. İkincisi ise, “Sanat toplum içindir” diyerek sanatın toplumun daha çok fikir ve idrak noktalarına tesir etmesi gerektiğine işaret ediyordu.

Ülkemizdeki üniversitelerin Türk dili ve edebiyatı bölümlerinde bilerek bilmeyerek, isteyerek veya istemeyerek gelip buralarda tahsil gören öğrencilerin alandaki temel donanımları ve altyapıları üzerinden yola çıkılarak 19. asrın bu “amaçlı” tartışmasını “gerekli” bir analize dönüştürelim ister misiniz?

Türk dili ve edebiyatı bölümlerinde eğitim gören ve çoğunlukla “öğretmen olarak atanma” kaygısıyla ve “diploma almak” için çabalayan gençlerimize bakarak Millî Eğitim Bakanlığı’nın Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında hazırladığı müfredat taslağındaki  (2024)  değişikliklerin belki  dört beş yıl içinde daha iyi  anlayacağımız muhtemel sonuçlarını görmeye çalışalım. Bunu yaparken gayemizin edebiyatın değerini yeniden düşünmek olduğunu da vurgulayalım.

Malum olduğu üzere edebiyat, sözlü ve yazılı olmak üzere iki kol üzerinden üretilerek bize ulaşan metinlerdir. Edebiyatın ana malzemesi dil ise de edebiyat sadece bir dil becerisi değil, düşünce, duygu ve kültürü bir mahfazaya alarak “etkili” bir biçimde ifade sanatıdır. 

Her şeyden önce geçmişten günümüze gelen ve bugünden de geleceğe gidecek olan “dil”imiz,  edebiyat sayesinde hayatiyetini korumakta ve sürdürülebilir hale gelmektedir. Yaşayan kelimelerin karşılığı olan mefhum ve hissiyat sadece dilin değil düşünce ve duygunun da zenginliğini korumasına yardımcı olur. Yine edebiyat aracılığıyla edindiğimiz kelimeler ve ifadeler, bizim için birer kültür elçisidir. Bu bağlamda edebî metinler, dil ve ifadelerin toplumda karşılığı olarak yer alan kültür kodlarını geçmişten günümüze bize taşır. Ayrıca edebî metinlerde geçtiği halde bu gün az kullanılan veya tedavülden kalkmış kelime ve ifadelerin (deyim, atasözü vs.), günümüzde onların kullanımına ihtiyaç duyulan davranış ve durumların azaldığı veya ortadan kalktığına da işaret eder ki bu da edebiyatın, toplum açısından bir değerlendirme aracı olduğunu gösterir.  

Edebî metinlerin ilk gayesi elbette estetiktir. Toplumda var olan ve hakikatleri taşıyan olgular, olaylar ve onların içine gömülmüş duyguları, daha derin, daha estetik ve daha zengin ifadelerle süsleyerek yansıtır edebiyat. Zihnin beklediği düşünceyi, ruhun ihtiyaç hissettiği duyguyu vererek bir bütün olarak insanı besler edebiyat. Edebiyat eserleri sayesinde insan dil, kültür ve duygu tecrübesini aynı anda derinleştirerek hem kendi hem de toplum içindeki yerini böylece olgunlaştırmış olur. Edebî eserin tesiri ile müteessir olan insan bu olgunluk sayesinde sadece kendini anlama, anlamlandırma yoluna giderek toplum içinde ve diğer fertler arasında konumunu bulmaz, aynı zamanda duygu geliştirme ve empati kurabilme gücünü de arttırır. Bunların yanı sıra edebiyatın, bilgi edinme, tecrübe oluşturma, hayatı anlama, ufuk kazanma, sığlıktan kurtulma, hayata şekil verme, gerçek-hayal dengesini kurma, şuur seviyesini yükseltme, kendini anlatma ve zihniyet değiştirme gibi daha pek çok kazancı sayılabilir.

Yazının başındaki soruya dönecek olursak: Edebiyat edebiyat için midir? Edebiyat toplum için midir?

Edebî eserlerin estetik yönünden etkilenmiş, duygu veçhesiyle beslenmiş, düşünce cihetiyle gerçeklere yaklaşmış olan fertlerden oluşan bir toplum çerçevesinden bakıldığında, onun aslında -birini kısa vadede ve dar alanda, diğerini uzun vadede ve geniş düzeyde olmak üzere- ferdi ve toplumu birlikte eğittiği ve her ikisi için de var olduğu kolayca anlaşılacaktır.   

Buna karşılık ortaya konulan Maarif Modeli incelendiğinde edebiyata “sosyal bilimci bakış açısı” ile yaklaşıldığı hissedilmektedir. Oysaki edebî metinler, her şeyden önce metin bağlamında ele alınmak ve değerlendirilmek üzere yazılmış değillerdir. Dolayısıyla onlara sosyal bilimin “inceleme nesnesi veya malzemesi” olarak bakmak onların ortaya konma amaçlarını yadsımak demek olacaktır. Bu durumda, yeri ve önemi kadar işlevi konusunda da edebiyatı “göz ardı” etmemek yerinde olacaktır. Ondan vazgeçmek şöyle dursun, onun yerini ve değerini, var olan kültürel ve edebî miras koruması olduğu kadar, bugünden yarına devredecek yeni eserler için bir sermaye olarak da desteklemek elzem bir kültür yolu olarak göz önünde tutulmalıdır. Türkçe’nin baraj ders olma uygulaması, bu bağlamda atılmış isabetli bir adımdır. Türkçe güzelce öğrenilecek, güzel konuşulacak, doğru yazılacaksa bunu sağlayacak olan da buna yardımcı olacak olan da edebî metinlerdir. Bu sayede edebiyat, toplumdaki yerini ve değerini yükseltecek, Türk dili ve edebiyatı bölümleri daha şuurlu öğrenciler kazanacak, hem de edebiyat ile toplumu iyiye ve güzele doğru dönüştürme imkânı daha kolay elde edilecektir. Ezcümle dilimiz, kültürümüz, hafızamız, değerimiz olan edebiyat bizim içindir. Yeter ki inanalım!