Peygamberimiz (s.a.v.) Güzel Ahlakı Nasıl Tamamladı?

Ahlak, beşeri insan kılan ve dahi insanlık makamında tutan davranış sistemidir.

Allah yaratılıştan murat ettiği insan modelini ümmi bir zat olmasına rağmen sürekli vahiyle (Necm, 53/3) desteklediği bir kulu üzerinden (üsve-i hasene: Ahzap, 33/21) ortaya koydu.

Peki, Hz. Muhammed (s.a.v.) ahlak binasını vahyin ışığında nasıl bina etti?

Öncelikle “emin” bir insandı.

Çevresindeki herkese sonsuz bir güven aşılamış ve hepsine “benden size faydadan başka bir şey gelmez” gerçeğini aşılamıştı.

İslam’dan önce bir erdemliler teşkilatı Hıldı’l-fudul’un oluşumunda ve Kâbe’ye hacer’ül esved’in yerleştirilmesinde üstlendiği misyonlar bu güvenin tam bir fotoğrafıydı.

Rene Guenon’un tespitindeki “maddi iktidar, manevi otorite” bağlamında değerlendirildiğinde; Hz. Muhammed (s.a.v.); maddi iktidar gücü olmadığı zamanlarda dahi “manevi otorite” sahibiydi.

İlk vahiy geldiğinde irkilip evine gelerek Hz. Hatice (r.anha)’ya konuyu açtığında; O’nun teselli edici sözleri ahlak binasının temellerini de oluşturuyordu:

“Allah’a yemin ederim ki Rabbin seni hiçbir zaman utandırmaz. Zira sen akrabanı gözetirsin, âciz olanların ağırlığını yüklenirsin, fakire verir, misafiri ağırlar, hak yolunda halka yardım edersin…” (Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 1)

Ahlakın en önemli ölçülerinden birisi insanın kendisinden zayıf ve muhtaç olanlara karşı tavrında ortaya çıkar.

Allah Resulü (s.a.v.) Medine’de mescidini inşa ettiğinde ilk olarak dünyanın ilk sosyal hizmet müessesesi “ashab-ı suffe”yi kurarak yoksul, muhtaç ve ihtiyaç sahibi insanları rahmet kanatları altına almıştı. Ve onların ihtiyaçlarını kızı Fatma (r.anha)’nın taleplerinden daha öne koymuştu.

Çocuklara yaklaşım ahlakın başka bir yansımasıydı.

Kendi çocukları dışında Hz. Zeyd, Hz. Ali ve Hz. Enes bin Malik’i “koruyucu aile” olarak yanında büyütmüş ve onlara ahlakı çekirdekten aşılamıştı.

Hz. Zeyd bin Harise (r.a.) Peygamberimizi o kadar sevmişti ki yıllar sonra gelen öz babasına O’nu tercih etmişti.

Peygamberimizin yanında 10 yıla yakın bir süre kalan Hz. Enes bin Malik’in şu sözleri ise biz Müslümanlara ahlak, eğitim ve pedagoji adına önemli dersler veriyor:

“Resûlullah’ın yanında tam on yıl bulundum. Bana bir defa bile  “öf!” demedi. Yaptığım bir şeyden dolayı “Niye böyle yaptın?”, demediği gibi, yapmadığım bir şey sebebiyle “Şöyle yapsan olmaz mıydı?” da demedi.” (Buhârî, Savm 53, Menâkıb 23; Müslim, Fezâil 82)

Hz. Enes’in bu genel yaklaşımını günümüz eğitim ve pedagojisine dayanak olsun için bir örnekle yakınlaştıralım.

Hz. Enes anlatır.

Allah Resulü bir gün benden en nazik ve kibar şekliyle bir şey istedi.

“Peki, ey Allah’ın Elçisi” dedim ve yola düştüm.

Yolda oynayan çocuklara rastladım ve onlarla oyuna daldım.

Biraz sonra Allah Resulü yanıma geldi, yanaklarımı gülümseyerek okşadı ve bana şöyle hitap etti:

-“Ey Enescik! Sana bir iş söylemiştim unuttun mu?”

-“Evet, ey Allah’ın Resulü unuttum”

-“Peki, şimdi gidebilir misin?”

-“Giderim ey Allah’ın elçisi”

Sadece yukarıda kısaca verdiğimiz tabloda onlarca eğitime, terbiye dair dikkat etmemiz gereken ilke var.

Yumuşak davranması, kızmaması, gülümseyerek yanaklarını okşayarak “unuttun mu” diyerek ona yol açması, “sen bizi ciddiye alma, oyununu oyna, o işi ben yaparım” diyerek onu ezmemesi gibi diğer çocuklarda da ahlakı dışardan değil içeriden, gönüllü/isteyerek inşa eden onlarca tarafı var.

Ahlak inşasında en önemli ilkelerden birisine de ise şöyle dikkat çekti Allah Elçisi:

Bir gün bazı sahabeleri ile yolda yürürken bir annenin çocuğuna seslendiğini işittiler.

Anne kendisinden uzaklaşmış olan çocuğuna kendi yanına gelmesi için şu cümleyi kurmuştu:

“Gel yavrucuğum! Sana hurma vereceğim.”

Bu sözü duyunca Allah Resulü ve sahabeler beklemeye başladılar.

Çocuk hurma vaadini duyunca annesinin yanına gitti, annesi çantasından hurma çıkardı ve yavrusuna verdi.

Allah Resulü sahabesine dönerek şöyle dedi:

“Eğer yavrusuna hurma vermeseydi ona ilk yalanı öğretecekti.”

Kuşu öldüğü için üzüldüğünü duyan Zeyd’e taziyeye giden, torunlarına deve olan, 8 yaşındaki Amr bin Seleme’ye yüklediği özgüvenle kavmine namazda imam olmasını sağlayan Allah Resülü bunun gibi binlerce örnekle ahlakı tamamlayan “muallim” olarak gönderildiğini ispat etmişti.

Peygamber/Kuran ahlakının en önemli göstergelerinden birisi de; “din samimiyettir” sözüyle İslam’ın özü olarak ifade ettiği “samimi-içi-dışı bir” olmaktır.

Allah Elçisi bütün hayatında muhatap olduğu kişilere “bütün vücudu/psikolojisi/dikkati/muhabbeti” ile dönmüş ve hepsine “sen şu an dünyada benim için en değerli kişisin” duygusunu geçirmiştir.

Günümüz eğitim sisteminin bana göre en önemli ve başta gelen ilkesi budur.

Eğitimcinin öğrencisine “sen çok özelsin ve benim için çok değerlisin” duygusunu verebilmesi işin en önemli adımıdır ki Allah Elçisi’nin bu duyguyu nasıl aktardığını şu misalde görürüz.

Onunla ilk defa muhatap olan bir bedevi kendisinde şu duyguyu hissetti.

Allah Resulü’nün dünyada en çok sevdiği ve değer verdiği insan benim.

Bunu diğer insanlarında öğrenmesini istedi ve mescitte herkesin huzurunda kendinden son derece emin bir şekilde Allah Elçisine sordu:

“Ey Allah’ın Resulü! Dünyada en çok kimi seviyorsun?”

Allah Resulü cevap verdi:

“Aişe’yi”

Bedevi o eşi olabilir dedi ve devam etti.

“Ondan sonra kimi seviyorsun dedi?”

“Aişe’nin babasını”

Bu cevapla sıranın kendisine gelmeyeceğini anladı.

Ama biz şunu kesin öğrendik ki; Allah Resulü o insana “şu dünyada en değerli kişi sensin” duygusunu geçirmişti.

Anadolu irfanı İslam ahlakına bu yaklaşımı şöyle yerleştirmişti:

“Muhatap olduğun kişiyi HIZIR, yaşadığın geceyi KADİR bil.”

Allah Resulü, daru’l-erkam, asahab-ı suffe ve mescidine gelen diğer sahabelerini nasihat etmekten ziyade bizzat içlerinde onlarla birlikte-onlar gibi yaşayarak eğitti.

Güzel ahlakı bizzat yaşadı ve yaşadığını gösterdi.

Eğitime dair yine çarpıcı bir örnekle bu tabloyu tasvir edelim.

Bir gün sahabeler dışarıdan ikram için getirilmiş deve etinden yapılmış bir kebap ziyafetini tamamlamışlar namazı bekliyorlardı.

İçlerinden birisi yellendi.

Çok ağır bir koku yayıldı.

Sahabeden öfkelenenler oldu ve kabahatin sahibini merak etmeye başladılar.

İçlerinden birisi “şimdi Allah Elçisi namaza gelecek, bu kabahati yapanın abdesti bozuldu, kim abdest almaya giderse yellenen odur” dedi.

Seslerin yükselmesinin sebebini soran Allah Resulü konuyu öğrenmişti.

Eğitime dair şu muhteşem cümleyi kurdu:

“Pişmiş deve eti yiyen herkes abdest alsın.”

Bu yaklaşımı ile o kabahati işleyen sahabesini kurtardığı gibi diğerlerine ve bizlere de ahlak adına muhteşem bir yaklaşım hediye etmişti.

Allah Resulü’nün ahlak inşasında dikkat ettiği ilkelerden birisi de; her muhatabı iyi dinleyip, onu derinlemesine analiz ederek ona özel yönlendirme yapmasıydı. İbn Haldun’un “yaratılışa uygun olan insan kolaylaştırılır” ilkesi gereği Hz. Muhammed (s.a.v.) “kişiye özel” yaklaşım sergilemiştir.

“Kişiye özel” yaklaşımı misallendirelim:

“Allah katında en makbul amel hangisidir” sorulsunu soran sahabelerinden;

Birine, “Vaktinde kılınan namaz”,

Diğerine, “Anne-babaya itaat”

Ötekine, “Allah yolunda cihat”,

Berikine,“Sılayı rahim, yakınlara iyilik etmek”,

Başkasına, “Allah için infak” cevaplarını vermiştir.

Soru aynı muhatap farklıdır, cevap ta değişkenlik göstermiştir.

Yine idarecilik isteyen Hz. Ebu Zer (r.a.) gibi sahabelere “sen zayıfsın, yapamazsın” diyerek kibar ve nazikçe geri çevirerek “kişiye özel” yaklaşımını sürdürmüştür.

Ahlakın en önemli göstergelerinden irade ve cesarette de Allah Resulü en iyisiydi.

Bir gün Medine’de korkunç bir ses duyuldu.

Bütün sahabe atlarına atlayıp sesin geldiği tarafa giderken Allah Resulü atıyla o taraftan geliyor ve sahabesine korkulacak bir şey olmadığını söylüyordu.

Yine şecaatte mümtaz bir zat olan Zülfikar’ın sahibi Hz. Ali (r.a.); “Savaşların en kızıştığı anlarda biz ondan cesaret alıyorduk” demiştir. Özellikle Huneyn harbinin başında dağılan ordusunu en önde atını sürerek cesaret, şecaat ve liderliğiyle toparlamış ve savaşı kazanmışlardı.

Peki, Allah Resulü, onlar gibi/onlarla birlikte olarak sürekli içlerinde kalmayı nasıl başarmıştı.

Bu konuda iki temel ilkesi vardı.

1.Onların içinde kayboluyor ve fark edilmiyordu:

Allah Resulü sahabesi ile otururken dışarıdan onu tanımayan birisi geldi, selam verdi ve topluluğa sordu:

“Sizin seyyidiniz/efendiniz kimdir?”

O yolcu toplulukta Allah Resulü’nü ayırt edememişti, çünkü o sahabesinin içerisinde kendisinin onlardan hiçbir farkı olmayacak şekilde yerleştirmişti.

Daha ileri giderek sahabesine su dağıtan Allah Elçisi yolcuya ve onun şahsında başta eğitimciler olmak üzere tüm anne-babalara ve insanlığa ibret olacak şu cevabı verdi.

“Bir kavmin efendisi ona hizmet edendir.”

“Sizin en hayırlınız insanlara en çok faydası dokunanınızdır”

2.Sahabesinin etrafından dağılmaması, daima onların içlerinde kalabilmesinin diğer sebebi onlara hep yumuşak davranmasıydı.

Belki de kızılmayı en çok hak ettikleri Uhud savaşı sonrasında bile Allah Resulü ashabına kızmamış, onlara sitem etmemiş, tepeyi terk eden sahabelerinin isminin açıklamasını yasaklamış tam bir eğitimci olduğunu göstermiş ve Allah’tan bizlere de hitap eden övgüyü almıştır:

“(Ey Resul! Uhud gazvesinde olduğu gibi her zaman) Allah’tan gelen merhamet sayesinde onlara yumuşak davrandın. Eğer sert, katı kalpli biri olsaydın, kuşkusuz çevrenden uzaklaşırlardı. O halde onları bağışla, kendileri için Allah’tan af dile ve toplumu ilgilendiren her konuda onlarla müşavere et ama karar verince artık Allah’a güven (ve o işi yap). Zira Allah, tevekkül edenleri sever. (Âl-i İmrân, 3/159)

Allah Resulü’nün ahlak binasına yerleştirdiği tuğlalara dair misaller kitaplara sığmaz.

Allah Teâla; Resulü’nün tamamladığı güzel ahlakı kuşanmayı kulunun kendisini, kendisinin de kulunu “ sevip-sevmediğine” dair en önemli şart olarak ortaya koyuyor:

“Ey Resulüm de ki: “Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Çünkü Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Âl-i İmrân, 3/31)

Akıllı her insan; bizzat yaratıcımız Allah’ın vahiyle çerçevesini çizdiği Hz. Aişe (r.anha) validemizin “O’nun ahlakı Kur’an idi” sözüyle atıfta bulunduğu 6236 ayetle gergef gergef örülen o muhteşem ahlakını öğrenmeli ve hayatına tatbik etmelidir.

Özellikle eğitimciler gelmiş-geçmiş en büyük mualliminin ahlakını kuşanmadan öğrencilerinin karşısına geçmemelidir.

How Did Our Prophet (PBUH) Perfect Good Character?

Morality is a system of conduct that makes a human being truly human and sustains them in the station of humanity.

God manifested the human ideal He intended for creation through a servant—who, despite being unlettered, acted in accordance with divine revelation (An-Najm, 53/3)—serving as the perfect example (*uswa hasana*: Al-Ahzab, 33/21).

So, how did Prophet Muhammad (peace be upon him) construct this edifice of morality in the light of revelation?

First and foremost, he was a person of absolute trustworthiness (*al-Amin*).

He instilled profound trust in everyone around him and conveyed the certainty that “nothing but good will ever come to you from me.”

The roles he played—such as in the formation of *Hilf al-Fudul* (an alliance of the virtuous) prior to Islam and in the placement of the Black Stone (*Hajar al-Aswad*) at the Kaaba—were vivid illustrations of this trustworthiness.

When evaluated within the context of René Guénon’s distinction between “material power” and “spiritual authority,” Prophet Muhammad (PBUH) possessed “spiritual authority” even during times when he lacked material power.

When he was startled by the arrival of the first revelation and returned home to share the experience with Khadija (may Allah be pleased with her), her words of comfort laid the very foundations of that moral edifice:

“I swear by Allah, your Lord will never put you to shame. For you uphold ties of kinship, bear the burdens of the helpless, give to the needy, extend hospitality to guests, and aid the people in the cause of truth…” (Bukhari, *Bad’ al-Wahy*, 1)

One of the most important benchmarks of morality is revealed in how a person treats those who are weaker and in need.

When the Messenger of Allah (peace be upon him) built his mosque in Medina, he first established the *Ashab-ı Suffe*—the world’s first social welfare institution—thereby taking the poor and needy under the wings of his compassion. He prioritized their needs even over the requests of his own daughter, Fatimah (may Allah be pleased with her).

His approach to children was another reflection of his moral character.

Beyond his own children, he raised Zayd, Ali, and Anas bin Malik by his side—acting as a foster parent—and instilled moral values ​​in them from an early age.

Zayd bin Harithah (may Allah be pleased with him) loved the Prophet so deeply that he chose him over his own biological father, who had come for him years later.

The following words of Anas bin Malik (may Allah be pleased with him), who stayed with the Prophet for nearly ten years, offer us Muslims significant lessons regarding morality, upbringing, and pedagogy:

“I was with the Messenger of Allah for a full ten years. Not once did he say ‘Ugh!’ to me. He never asked, ‘Why did you do that?’ regarding something I had done, nor did he ask, ‘Couldn’t you have done it this way?’ regarding something I had failed to do.” (Bukhari, Sawm 53, Manaqib 23; Muslim, Fada’il 82)

Let us illustrate this approach of Hz. Anas with an example that can serve as a basis for modern education and pedagogy.

Hz. Anas recounts:

One day, the Messenger of Allah asked something of me in the gentlest and most courteous manner.

“Very well, O Messenger of Allah,” I said, and set off.

On the way, I came across children playing and became engrossed in the game with them.

A short while later, the Messenger of Allah arrived; he smiled, gently stroked my cheeks, and addressed me:

“O little Anas! Did you forget the task I gave you?”

“Yes, O Messenger of Allah, I forgot.”

“Well, can you go now?”

“I will go, O Messenger of Allah.”

The brief scenario described above contains dozens of principles regarding education and upbringing that we ought to heed.

There are dozens of other aspects—such as being gentle, not getting angry, smiling while stroking her cheeks and asking “Did you forget?” to guide her, and avoiding belittling her by saying “Don’t worry about us, just play your game; I’ll take care of that task”—that foster morality from within rather than imposing it from the outside, allowing it to be built voluntarily and willingly.

The Messenger of Allah drew attention to one of the most important principles in the cultivation of morality as follows:

One day, while walking with some of his Companions, they heard a mother calling out to her child.

To get her child—who had wandered away—to come back to her, the mother said:

“Come here, my little one! I will give you a date.”

Upon hearing these words, the Messenger of Allah and his Companions paused to watch.

Hearing the promise of a date, the child went to his mother; she took a date from her bag and gave it to him.

The Messenger of Allah turned to his Companions and said:

“Had she not given the date to her child, she would have taught him his first lie.”

The Messenger of Allah—who offered condolences to Zayd when he was grieving the death of his pet bird, who played the role of a camel for his grandchildren, and who instilled such self-confidence in eight-year-old Amr ibn Salama that he led his people in prayer—demonstrated through thousands of such examples that he was sent as a “teacher” to perfect moral character.

One of the most important indicators of the morality of the Prophet and the Quran is sincerity—being genuine and having an inner self that matches one’s outward appearance—which is expressed as the essence of Islam in the saying, “Religion is sincerity.”

Throughout his life, the Messenger of Allah turned toward those he interacted with using his “entire being—body, mind, attention, and affection”—conveying to each of them the feeling that “right now, you are the most precious person in the world to me.”

In my view, this is the most important and fundamental principle of today’s education system.

The most crucial step in the process is for the educator to convey to the student the feeling that “you are unique and highly valued”; we can see how the Messenger of Allah conveyed this sentiment in the following example.

A Bedouin who interacted with him for the first time came away with this feeling:

“I am the person the Messenger of Allah loves and values ​​most in the world.”

Wanting others to know this as well, he asked the Messenger of Allah—with great confidence—in the presence of everyone at the mosque:

“O Messenger of Allah! Whom do you love most in the world?”

The Messenger of Allah replied:

“Aisha.”

The Bedouin thought, “That might be his wife,” and continued:

“And whom do you love after her?”

“Aisha’s father.”

With that answer, he realized that his own turn would not come.

Yet, we have learned one thing for certain: the Messenger of Allah instilled in that person the feeling that “you are the most valuable person in this world.”

Anatolian wisdom embedded this approach to Islamic ethics in the following way:

“Regard the person you encounter as Khidr, and the night you are living as the Night of Power (Laylat al-Qadr).”

The Messenger of Allah educated the Companions—whether at Dar al-Arqam, among the *Ashab al-Suffah* (People of the Bench), or those visiting his mosque—not merely through counsel, but by living right among them and sharing their way of life.

He embodied noble character and demonstrated it through his own actions.

Let us illustrate this picture with another striking example regarding education.

One day, the Companions had finished a feast of kebab made from camel meat—brought as a gift—and were waiting for the prayer to begin.

One of them passed gas.

A very strong odor spread through the air.

Some of the Companions became angry and began to wonder who was responsible.

One of them said, “The Messenger of Allah will soon arrive for the prayer; the person who committed this act has broken his ablution, so whoever goes to perform ablution must be the one who passed gas.”

The Messenger of Allah, inquiring about the cause of the commotion, learned what had happened.

He then uttered this magnificent statement regarding education:

“Let everyone who has eaten cooked camel meat perform ablution.”

With this approach, not only did he save the Companion who had committed the error, but he also gifted the others—and us—a magnificent moral example.

One of the principles the Messenger of Allah observed in shaping character was to listen carefully to each person he addressed, analyze them deeply, and provide guidance tailored specifically to them. In accordance with the principle articulated by Ibn Khaldun—that “a person is facilitated toward that which aligns with their innate nature”—Prophet Muhammad (peace be upon him) adopted a “personalized” approach.

Let us illustrate this “personalized” approach:

To various Companions who asked, “Which deed is most pleasing to Allah?” he gave different answers:

To one, he said, “Prayer performed on time”;

To another, “Obedience to parents”;

To a third, “Jihad in the cause of Allah”;

To yet another, “Maintaining ties of kinship and showing kindness to relatives”;

And to another, “Spending for the sake of Allah.”

The question remained the same, but the addressee differed, and consequently, the answer varied.

Similarly, he maintained this “personalized” approach when dealing with Companions like Abu Dharr (may Allah be pleased with him) who sought administrative roles; he would gently and politely decline their requests, telling them, “You are weak; you cannot handle this task.”

Google Çeviri’de aç

The Messenger of Allah also excelled in willpower and courage—key indicators of moral character.

One day, a terrifying sound was heard in Medina.

While the Companions were mounting their horses and rushing toward the source of the noise, the Messenger of Allah was already returning from that direction on horseback, assuring them that there was nothing to fear.

Hazrat Ali (r.a.)—the bearer of the sword Zulfiqar and a figure distinguished for his own valor—remarked, “We drew courage from him during the fiercest moments of battle.” Notably, at the beginning of the Battle of Hunayn, when the army had scattered, he rallied the troops by riding at the very forefront; through his courage, bravery, and leadership, they regrouped and won the battle.

So, how did the Messenger of Allah manage to remain constantly among them, living just as they did?

He had two fundamental principles in this regard.

1. He would blend in among them, remaining indistinguishable:

Once, while the Messenger of Allah was sitting with his Companions, a stranger who did not know him arrived, offered a greeting, and asked the gathering:

“Who is your leader?”

The traveler could not single out the Messenger of Allah from the group because he had positioned himself among his Companions in such a way that there was no outward distinction between him and them.

Going a step further—while personally serving water to his Companions—the Messenger of Allah gave an answer that would serve as a lesson for that traveler and, through him, for all of humanity—especially educators and parents:

“The leader of a people is the one who serves them.”

“The best among you is the one who is most beneficial to people.”

2. Another reason his Companions did not drift away from him, and why he was able to remain constantly in their midst, was his consistently gentle treatment of them.

Even after the Battle of Uhud—a moment when they perhaps most deserved to be reprimanded—the Messenger of Allah did not get angry with his Companions nor reproach them; he even forbade the disclosure of the names of those who had abandoned their post on the hill. In doing so, he demonstrated the true qualities of an educator and earned praise from Allah—praise that speaks to us as well:

“(O Messenger! Just as in the Battle of Uhud, and at all times,) it is by the mercy of Allah that you have been gentle with them. Had you been harsh or hard-hearted, they would undoubtedly have dispersed from around you. Therefore, forgive them, seek Allah’s pardon for them, and consult with them on matters concerning the community; yet once you have resolved upon a course of action, place your trust in Allah (and carry it out). For Allah loves those who put their trust in Him. (Âl-i İmrân, 3/159)

Examples of the bricks laid into the edifice of the Messenger of Allah’s character are too numerous to be contained in books.

Allah the Almighty establishes the embodiment of the noble character perfected by His Messenger as the primary criterion for whether a servant loves Him—and whether He loves that servant:

“Say, O My Messenger: ‘If you love Allah, then follow me, so that Allah may love you and forgive your sins. For Allah is Oft-Forgiving, Most Merciful.’” (Âl-i İmrân, 3/31)

Every person of wisdom ought to learn and apply to their own life that magnificent character—intricately woven through the 6,236 verses of the Quran, defined by our Creator Himself through revelation, and described by our Mother Aisha (may Allah be pleased with her) with the words, “His character was the Quran.”

Educators, in particular, should not stand before their students without first embodying the character of the greatest teacher who ever lived.