Folklorbilimi, atasözü bilimiyle başlar.

Varlığın esası “söz”e dayanır. Zira tüm mevcudat, “Kün” emri ile vücud bulmuştur. Folklorbilimin (=tabir, İrvin Cemil Schick’e ait.) temel niteliği de söze dayanmasıdır. Söze dayanan ürünler ise geleneğe bağlıdır. Gelenek içinde ortaya çıkan metin de sözlüdür. Sözlü metin ise anonimleşir. Aslında anonimleşen ise kalıp sözlerdir. Zira söz, kalıplara dökülmeden aktarıl/a/maz. Bu bakımdan atasözleri, şifahî kültür ürünleri içerisinde müstesna bir yer teşkil eder. Fakat kısa oldukları ve ortaya çıkabilmek için uygun bağlamı bekledikleri için de pek dikkati çekmez. Tıpkı fıkralarda olduğu gibi ona biçilen akademik don da yetersizdir…

Esasında atasözleri, kendi başına bir bilim alanıdır. Eski Yunancaya dayanan “paremiyoloji” (atasözü bilimi) ve Arapça/Osmanlıca “ilmü’l-emsâl” tabirleri, bu durumu açıkça ortaya koyar. Bizim Oğuznâme geleneğimiz de atasözleri ile başlar. Öyle ki “Oğuznâme”nin içerisinde iki bine yakın derlenmiş atasözü vardır. Fakat yukarıda sözünü ettiğimiz üzere bu atasözlerimiz de bahtsızdır. Bunlara, tam bir hikâye formunda vücut bulduğu “Dede Korkut Hikâyeleri” kadar değer verilmez. Zira tespit edebildiğimiz kadarıyla bu “Oğuznâme” üzerine sadece iki metin neşri hazırlanmıştır.

Atasözü, hikâyenin özüdür. Bu yüzden hikâye/t kelimesini kendilerinden ödünç aldığımız Araplar hikâyelerini, daha geniş manada ise folklorunu atasözlerine dayandırırlar. Dolayısıyla atasözleri de aslında destan, masal, efsane gibi bir anlatı türüdür artık. Hatta kısa kalıplar içerisinde, bir nevi kapsül şeklinde hâdiseleri aktarabildikleri için de sözlü ortamda diğerlerinden daha elverişli bir kabiliyete mâliktirler. Bu bağlamda tıpkı Araplarda olduğu gibi bizde de “hikâye” (anlatı) döngüsünün “hikâye”den “atasözü”ne, “atasözü”nden de “hikâye”ye doğru bir değişim ve dönüşüm yaşadığı muhakkaktır. Bu anlayış, şifahî kültürde, nesre (düz yazı) de en az nazım kadar elverişli bir alan kazandırmış olur. Bu yüzden özellikle kompozisyon derslerinde bir atasözünden sayfalarca anlatı üretebilmek kolaydır. Tüketilen türler arasında ise atasözleri, yine en başta gelir.

Schick’e göre “atasözleri bilimi, kültür ve zihniyete dair çok önemli veriler sağlar.” Ayrıca da “atasözlerinin çağlar boyunca nasıl değişime uğramış olduğu, tedavülde oldukları toplumun tarihine dair çok ilginç ipuçları verir.” Fakat atasözlerinin bu büyük ehemmiyetine rağmen bizde, Oğuzname geleneğinin başını, özünü, mahiyetini, aslında ta kendisini teşkil eden Oğuznâme’ye verilen değer ortadadır. Daha deyimlerimize deyinmiyorum bile!

Ne diyelim!

Ulu sözü dinlemeyen uluyukalır…

Atalarsözünü tutmayanı yabana atarlar…

Atalarsözü tutmayanın yolu ya teke ye büke…

Selâmetle efendim