Batılılaşma Teorisi – Batı dışı toplumların Batılı kurumları, değerleri ve modellerini benimseyerek ilerleyeceği önermesi – yalnızca tarihsel bir süreci tanımlamakla kalmadı; özellikle eğitim alanında bu süreci aktif olarak şekillendirdi. Emperyalizm ve Soğuk Savaş jeopolitiğiyle derinden iç içe geçmiş olan bu teorinin kökenleri, dünya genelinde “modern” eğitim sistemlerinin nasıl tasarlandığını, dayatıldığını ve değerlendirildiğini temelden belirledi. Eğitim tarafsız bir aydınlanma aracı olarak değil, kültürel dayatmanın ve küresel güç hiyerarşilerinin yeniden üretiminin birincil aracı olarak sunuldu.
Aydınlanma evrenselciliği ve 19. yüzyıl emperyalizm ideolojisine gömülü olan Batılılaşma Teorisinin entelektüel DNA’sı, “ilerlemeyi” açıkça Batılı normların benimsenmesine bağladı. Eğitim bu projenin merkezindeydi. Modern olarak sunulan eğitim sistemleri, milli dilleri, tarihleri, bilgi sistemlerini (epistemolojileri) ve pedagojik gelenekleri sistematik olarak marjinalleştirdi veya yok etti. Müfredatlar, Batı dışı toplumlar arasında Avrupa değerlerini, üstünlük anlatılarını ve “kültürel aşağılık duygusunu” aşılamak için tasarlandı. Bilgi yeniden tanımlandı – yalnızca Batılı bilgi “geçerli” ve “modern” kabul edildi.
Önceleri itaatkâr bir elitin yaratılması isteniyordu. Hemen hemen tüm Batı Dışı Ülkelerde açılan Misyoner okulları ve daha sonra devlet tarafından işletilen modern kurumları, Batı gücüne sadık, Batılılaşmış bir idari sınıf – katipler, alt düzey bürokratlar, tercümanlar – yetiştirmeyi amaçladı. Bu elit, Batılı değerleri içselleştirdi ve genellikle kendi kültürlerinden yabancılaşmış bir şekilde, kontrolü kolaylaştıran aracılar olarak hizmet etti. Eğitim seçici, hiyerarşikti ve kitleleri güçlendirmek değil, kapitalist düzenini ve Batının çıkarlarını sürdürmek için tasarlandı.
Sonra hayırseverlik efsanesi doğdu. Modern okulların kurulması, “beyaz adamın yükümlülüğünün” bir parçası, “karanlığa” aydınlanma getiren hayırsever bir eylem olarak çerçevelendi. Bu, eğitimin temel işlevini gizledi: kültürel asimilasyon, emperyalist ekonomilerine uygun bir işgücü yaratılması ve yabancı yönetimin meşrulaştırılması. Çoğunlukla Batı dilindeki (Özellikle İngilizcenin Uluslararasılaşması) okuryazarlık, milli kültürün aktarımı değil, kontrolün bir aracıydı.
II. Dünya Savaşı sonrasında ise Batılılaşma Teorisi “Modernleşme Teorisi” kisvesine büründü. Eğitim, ABD öncülüğündeki, komünizm karşıtı kalkınma stratejisinin kilit taşı haline geldi. Walt Rostow ve Theodore Schultz gibi isimler, eğitimi salt “insan sermayesine” yapılan bir yatırım olarak çerçeveledi. Amaç, Batı modeli sanayi kapitalist ekonomileri için gerekli olan vasıflı teknisyenleri, yöneticileri ve profesyonelleri üretmekti. Nicelik (kayıt oranları, eğitim görülen yıl sayısı), çoğu zaman niteliğin veya kültürel uygunluğun önüne geçti.
USAID, Dünya Bankası ve UNESCO gibi kurumlar tarafından finanse edilen Batılı “uzmanlar“, Batı Dışı Toplumlara sözde eğitimde modernleşme kisvesi altında danışmanlık yaptı. Onlara Batı tarzı eğitim yapılarını tavsiye ettiler: yaş gruplarına ayrılmış sınıflar, bilim ve teknolojiye (genellikle milli bağlamdan kopuk bir şekilde) vurgu yapan standart müfredatlar, Batılı yöntemlere dayalı öğretmen eğitimi ve Oxbridge veya Ivy League üniversitelerini örnek alan üniversite sistemleri. Milli eğitim gelenekleri “ilerlemenin önündeki engeller” olarak küçümsendi.
Ders kitapları ve müfredatlar, Batılılaşmanın taşıyıcı araçları haline geldi. Tarih, Batı’nın yükselişini yüceltirken Batı dışı başarıları marjinalleştirdi veya çarpıttı. Sosyal bilgiler, Batılı siyasi idealleri (liberal demokrasi, bireycilik) evrensel normlar olarak tanıttı. Edebiyat, Batı kanonunu önceliklendirdi. Örtük (ve çoğu zaman açık) mesaj şuydu: Gerçek bilgi ve modernlik Batı’da yer alır.
Bu durum dilsel emperyalizm ile daha da pekişti. “Küresel rekabet gücü” ve “bilgiye erişim” kisvesi altında Avrupa dillerinde (özellikle İngilizce) öğretim yapılması için yapılan ısrarlı baskı, kültürel hakimiyeti daha da pekiştirdi. Ana dilleri değersizleştirdi, elit olmayanlar için engeller yarattı ve Batılı düşünce kalıplarının içselleştirilmesini kolaylaştırdı. Bu da müfredat yoluyla kültürel soykırıma yol açtı. Milli bilgi sistemlerinin sistematik olarak silinmesi bir kaza değildi; teorinin mantığının merkezindeydi. Bu, Batı dışı toplulukları kendi entelektüel miyarlarından ve dünyayı anlama biçimlerinden koparan derin bir epistemik şiddet (bilgiye dayalı şiddet) teşkil ediyordu.
Modernleşme teorisyenleri, “azgelişmişlik” ve “eğitim geriliğini“, Batı dışı toplumların doğasında bulunan özellikler olarak sundu; sömürge politikalarının kitle eğitimini kasıtlı olarak fonlamadığını, mevcut sistemleri yıktığını ve kalkınmayı finanse edebilecek kaynakları sömürdüğünü uygun bir şekilde görmezden geldi. Teori, yardımcı olduğu yaratılan sorunlar için mağdurları suçladı.
Batılı müfredat ve yapıları bilimsel olarak üstün ve evrensel uygulanabilir olarak sunmak, onların içsel kültürel özgüllüğünü ve ideolojik işlevini maskeledi. Batılı jeopolitik çıkarlara hizmet ettiler: Batı mallarına, fikirlerine ve siyasi modellerine olan talebi yaratarak bağımlılığı sürdürdüler. Böylece Küresel Hiyerarşiler yeniden üretildi. Batı Dışı toplumlardaki Batılılaştırılmış eğitim sistemleri, genellikle becerileri milli ekonomilerle uyumsuz olan mezunlar üretti ve beyin göçünü (Batı’ya) körükledi. Batı’daki üniversiteler, “mükemmelliğin” nihai hakemleri haline geldi; Batı’nın entelektüel üretim ve geçerlilik merkezi olarak kaldığı küresel bir bilgi hiyerarşisini pekiştirdi.
Eğitimsel “başarıyı” yalnızca Batılı ölçütlerle (PISA’yı taklit eden test puanları, mezuniyet oranları, Batılı dergilerde yayınlar) tanımlayarak teori, yerel bağlamlara kök salmış çeşitli pedagojik yaklaşımları, toplum temelli öğrenmeyi ve resmi olmayan eğitim sistemlerini meşruiyetten düşürdü.
Peki, ne yapılabilir? Bunları beş ana başlıkta belirtmek mümkündür. Bunlar;
- Müfredatın Batılı normlardan Arındırılması: Milli bilgiyi, tarihleri ve bakış açılarını geçerli ve gerekli olarak müfredata entegre etmek. Milli dil ve bağlamlara merkeziyet vermek.
- Pedagojilerin Geri Kazanılması: Batılı ders-sınav modelinin ötesindeki milli öğretme ve öğrenme yöntemlerine değer vermek. Sözlü gelenekleri, deneyimsel öğrenmeyi ve kültür temelli eğitimi benimsemek.
- “Kalkınma”nın Bağlamsallaştırılması: Eğitim hedeflerini, dışarıdan dayatılan Batılı kriterlere değil, milli ihtiyaçlara, değerlere ve sürdürülebilir geleceklere göre tanımlamak.
- “İnsan Sermayesi”ne Eleştirel Bakış: Eğitimi, yalnızca küresel bir pazar için ekonomik verimlilik değil, bütüncül insan gelişimini, milli bir eğitim sistemini, kültürel normları ve ekolojik farkındalığı teşvik eden bir araç olarak yeniden kavramsallaştırmak.
- Küresel Bilgi Eşitliği: Bilgiyi geçerli kılmada Batılı kurumların tekelini sorgulamak ve gerçekten adil uluslararası akademik ortaklıklar geliştirmek.
